Điều răn xanh I: Chăm sóc ngôi nhà chung đang bị hư hại
Điều răn xanh đầu tiên của Laudato Si’ nói với chúng ta rằng Trái đất là ngôi nhà chung và chúng ta cần phải chăm sóc nó. Tình trạng hiểm nghèo của trái đất là lý do cơ bản khiến Đức Thánh Cha dành trọn một Thông điệp để bàn về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta lần đầu tiên trong lịch sử giáo huấn xã hội Công Giáo. Điều này thể hiện rõ ngay tại phụ đề của bản văn. Ngài “muốn đối thoại với tất cả mọi người” về “ngôi nhà chung của chúng ta”. (3) Cụm từ “ngôi nhà chung của chúng ta” xuất hiện nhiều lần trong Thông điệp và đòi hỏi phải chăm sóc nó là động lực chính của toàn bộ văn kiện.
Chúng ta suy tư về sự thay đổi mô hình mà Đức Phanxicô đề ra trong việc sử dụng cụm từ "ngôi nhà chung", chứ không dùng kiểu nói “môi trường" đã thống trị diễn ngôn sinh thái trong vài thập kỷ qua. Chúng ta sẽ dừng lại trên tính độc đáo của hành tinh Trái đất như một "ngôi nhà" duy nhất cho sự sống trong vũ trụ vô tận. Sau đó, chúng ta tiếp tục xem xét các triệu chứng vật lý của cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung như đã nêu trong Thông điệp: ô nhiễm và rác thải, biến đổi khí hậu và tác động của nó, sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tình trạng khan hiếm nước uống sạch và quy mô mất đa dạng sinh học chưa từng có. Đức Phanxicô cảnh báo rằng chúng ta có nguy cơ để lại cho các thế hệ tương lai ngôi nhà hành tinh không thể sống được, nếu chúng ta không sẵn lòng thay đổi triệt để nền văn minh hiện tại của chúng ta.
1. ‘Ngôi nhà chung’: thay đổi mô hình
Khi nói Trái đất là ngôi nhà chung của chúng ta, Đức Thánh Cha Phanxicô đề xuất sự thay đổi mô hình lớn lao. Khủng hoảng mà nhân loại đang đối diện ngày nay là khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta. Khủng hoảng sinh thái đương đại không đơn giản chỉ là một vấn đề ‘môi trường’ hay thậm chí một loạt các vấn đề về môi trường như thường được cho là thế, nhưng đó là khủng hoảng của chính ngôi nhà chung của chúng ta.
Trong một thời gian rất dài, khủng hoảng sinh thái được xem như một loạt các vấn đề môi trường.18 Chúng ta vẫn hài lòng khi thấy báo chí, truyền hình, sách vở, các chương trình giảng dạy ở trường phổ thông và đại học dành nhiều không gian hơn cho các vấn đề môi trường. Đối với hầu hết mọi người, ‘môi trường’ nghĩa là thứ bên ngoài bản thân, và chỉ là mối bận tâm bên lề và thứ yếu. Chúng ta hài lòng với niềm tin rằng một chút tái chế, sử dụng bóng điện tiết kiệm và các thủ thuật tương tự là đủ để trở thành ‘thân thiện với môi trường’. Chúng ta an lòng khi để các Tổ chức Xanh, các nhà hoạt động môi trường lo liệu các vấn nạn môi trường ở địa phương và các hội nghị thượng đỉnh hàng năm dưới sự bảo trợ của Liên Hiệp Quốc cho các vấn đề toàn cầu. Trong khi đó, chúng ta vẫn tiếp tục cuộc sống thường ngày, tiêu dùng các món hàng với sự thèm muốn ngày càng tăng, bị mê hoặc bởi những hứa hẹn hào nhoáng của quảng cáo, bị ru ngủ bởi ngành công nghiệp và truyền thông chính thống cho rằng những lo ngại về môi trường, xét cho cùng chỉ là những bận tâm bên lề và không đáng kể.
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô nhắc chúng ta về những gì chúng ta thực sự đang bước vào: một sự sụp đổ có thể xảy ra cho chính ngôi nhà của chúng ta, với những tổn thương nghiêm trọng đến các thành viên trong gia đình chung của chúng ta. Thông điệp này đề xuất sự thay đổi tâm thức trong việc hiểu và giải quyết khủng hoảng mà hành tinh của chúng ta đang đối mặt. Trên thực tế, nếu hiểu theo từ ngữ, thì khủng hoảng chỉ liên quan đến diễn ngôn (logos) xoay quanh ngôi nhà chung của chúng ta (oikos). Nhưng đây là một cuộc khủng hoảng eco-logical (logic của sinh thái), liên quan đến số phận của chính ngôi nhà của chúng ta. Trái đất là 'ngôi nhà' của chúng ta chứ không đơn thuần là môi trường bao quanh chúng ta. Trái đất là ngôi nhà đã nuôi dưỡng và duy trì chúng ta. Trái đất không phải là một môi trường mà chúng ta có thể thay đổi bằng cách di cư đến một nơi khác khi hành tinh của chúng ta bị suy thoái không cứu vãn được, giống như khoa học viễn tưởng và truyền thông công nghệ cao đôi khi bày ra. Trái đất là ngôi nhà của chúng ta, và là ngôi nhà duy nhất của chúng ta. Chúng ta thuộc về Trái đất, imago mundi, được tạo nên từ bụi đất, là cư dân của ngôi nhà Trái Đất.
Việc thoát khỏi từ ngữ môi trường khi đề cập đến khủng hoảng sinh thái hay sự sụp đổ có thể xảy ra của ngôi nhà chung bổ sung thêm chiều hướng "hiện sinh" sâu sắc vào toàn bộ cuộc thảo luận. Nhìn theo cách này, chúng ta không nói về những vấn nạn bên ngoài và bên lề đối với chúng ta. Chúng ta không bàn đến một trong nhiều thách đố mà nhân loại phải đối mặt - và chúng ta biết rằng không thiếu những thách đố. Thay vào đó, chúng ta đang vật lộn với vận mệnh ngôi nhà chung của chúng ta, đó thực sự là vận mệnh chung của nhân loại, cùng với vận mệnh của toàn thể cộng đồng sinh vật. Không có ngôi nhà chung, chúng ta không thể sống và sống tốt được. Khi chúng ta gây ô nhiễm và phá hoại ngôi nhà chung của mình, chúng ta đang gây nguy hiểm cho chất lượng cuộc sống của chính mình, hạnh phúc của chính mình và của các sinh vật khác trên Trái đất, cũng như của các thế hệ tương lai, con cái cháu chắt của chúng ta. Rõ ràng, người ta không thể thờ ơ, nhưng phải sôi sục vì cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung và gia đình chung của chúng ta.
Đức Thánh Cha Biển Đức XVI đã tóm tắt chân lý quan trọng này cách rất sâu sắc trong Sứ điệp Ngày Hòa bình Thế giới năm 2008 khi nói rằng: “đối với gia đình nhân loại, ngôi nhà này là Trái đất” và “nhất thiết phải cảm nhận được rằng Trái đất là ngôi nhà chung của chúng ta”.19
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô nói với chúng ta rằng điều cơ bản là khôi phục nhận thức về Trái đất là ngôi nhà chung của chúng ta. Sự sống, đời người, nền văn minh, tôn giáo, triết học, nghệ thuật, âm nhạc, văn học, khoa học và công nghệ, cùng hàng ngàn thứ khác của nền văn hóa nhân loại đã có thể tồn tại được nhờ có ngôi nhà chung là Trái đất, không có chiều ngược lại! Theo nghĩa này, điều quan trọng thực sự nhất là ở lại trong ngôi nhà này, những điều còn lại, dù quan trọng đến đâu cũng chỉ là thứ yếu, bởi lẽ nếu không có ngôi nhà chung thì chẳng có gì hiện hữu và tồn tại. Nếu không có ngôi nhà chung, chúng ta không thể tồn tại và phát triển. Trái đất có thể tồn tại mà không có con người hiện đại, như đã từng xảy ra trong hơn 99,9% lịch sử của nó. Nhưng con người lại không thể tồn tại nếu không có ngôi nhà chung của mình.
Đã đến lúc phải gọi tên khủng hoảng sinh thái theo đúng bản chất của nó, đó là sự sụp đổ chính ngôi nhà của chúng ta, với những tác động trầm trọng cho các thành viên trong gia đình của chúng ta. Đức Phanxicô đã làm điều đó khi viết Laudato Si’- chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta. Ngài nói về ngôi nhà chung của chúng ta bằng những từ ngữ rất thân thương và ‘gia đình’ như người chị, người mẹ ngay trong đoạn đầu của Thông điệp, khi nhắc đến vị thánh mà ngài chọn làm thánh hiệu cho triều Giáo Hoàng của mình. Ngài viết: “Thánh Phanxicô thành Assisi nhắc nhở chúng ta rằng ngôi nhà chung của chúng ta là người chị mà chúng ta chia sẻ cuộc sống và là người mẹ xinh đẹp dang rộng vòng tay ôm lấy chúng ta”. (1) Theo Đức Thánh Cha, “chúng ta chỉ cần nhìn nhận các sự kiện một cách thẳng thắn để thấy rằng ngôi nhà chung của chúng ta đang rơi vào tình trạng hư hại nghiêm trọng”. (61) Đức Phanxicô cho thấy chúng ta đã gây thiệt hại lớn cho ngôi nhà chung “bằng việc sử dụng và lạm dụng vô trách nhiệm những của cải mà Thiên Chúa đã ban tặng cho ngôi nhà chung”, và “trái đất ‘rên siết như sắp sinh nở’ (Rm 8,22)”. (2) Trong phần giới thiệu Thông điệp, ngài khẳng định việc bảo vệ ngôi nhà chung là một “thách đố khẩn cấp”. (13)
Sự thay đổi mô hình của Laudato Si’ bao gồm lời Đức Phanxicô nhắc nhở nhân loại rằng ngôi nhà chung của chúng ta thực sự đang gặp nguy hiểm và chúng ta cần bắt đầu chăm sóc nó trước khi quá muộn. Trong Tông huấn Laudate Deum, Đức Phanxicô lưu ý rằng “tình hình hiện nay thậm chí còn cấp bách hơn”20:
Tám năm đã trôi qua kể từ khi tôi ban hành Thông điệp Laudato si’ với mong muốn chia sẻ với tất cả anh chị em trên hành tinh đầy thương tích của chúng ta những mối quan tâm tận đáy lòng tôi liên quan đến việc bảo vệ ngôi nhà chung. Tuy nhiên, thời gian trôi qua, tôi nhận thấy rằng, chúng ta không đáp ứng thỏa đáng, trong khi thế giới quanh ta đang sụp đổ và có lẽ đang tiến đến điểm tan vỡ.21
2. Trái đất, ngôi nhà duy nhất cho sự sống
Nhận biết Trái đất là ngôi nhà chung của chúng ta như khuyến nghị của Laudato Si’ thực ra đã có từ lâu đời, như những câu đầu tiên sách Sáng thế đã đưa chúng ta đến buổi bình minh của tạo dựng.22 Câu chuyện tạo dựng diễn ra như một vở kịch vũ trụ hùng vĩ kéo dài trong sáu ngày trên trời, tập trung vào việc chuẩn bị một ‘ngôi nhà’ cho mọi sinh linh, bao gồm cả con người. Trong vòm trời, một Trái đất hỗn mang được Đấng sáng tạo yêu thương tạo hình, trở thành một ngôi nhà xinh đẹp, tách biệt đất và nước, trang hoàng bằng cây cối, hoa trái, và đặt vào đó mọi sinh linh, bao gồm chim trời, cá biển và các loài động vật. Thật vậy, động vật và nhất là con người được tạo dựng vào ngày cuối cùng, chỉ sau khi một nơi ở thích hợp đã được chuẩn bị cho họ - một ngôi nhà để sinh sống! Trình tự các sự kiện trong câu chuyện tạo dựng không phải là ngẫu nhiên. Chỉ sau khi một ngôi nhà đã được chuẩn bị thì sự sống, bao gồm cả sự sống con người, mới có thể triển nở ở đó. Trái đất chính là ngôi nhà này cho nhân loại và toàn thể sinh linh.
Hầu hết những tiến bộ thiên văn học và khoa học sự sống gần đây đã làm sáng tỏ quá trình tuyệt vời của Trái đất trở thành 'ngôi nhà' cho sự sống mà chúng ta quen thuộc ngày nay.23 Các khối cần thiết cho việc xây dựng ngôi nhà chung của chúng ta ban đầu được tạo ra và dần dần được đúc trong lò nung vũ trụ trong hàng tỷ năm. Được chu du trong không gian ở khoảng cách thích hợp và đúng chỗ, ngôi nhà hành tinh của chúng ta ban đầu chỉ như một cái vạc chứa đựng các vật liệu khí và bụi của các nguyên tố nặng, dần dần tiến hóa để trở nên ngôi nhà cho sự sống.
Trái đất trở thành ngôi nhà cho sự sống nhờ vào vô số yếu tố đồng thời xảy ra.24 Trước hết, vị trí của nó trong hệ Mặt trời, cách Mặt trời 93 triệu dặm, một khoảng cách phù hợp để duy trì nhiệt độ tối ưu cho phép nước duy trì trạng thái lỏng, một yêu cầu cơ bản để sự sống tồn tại và phát triển. Vị trí hiện tại của nó cũng đảm bảo lực hấp dẫn phù hợp từ Mặt trời, từ Mặt trăng - giữ cho Trái đất quay với tốc độ phù hợp với góc nghiêng chính xác, các yếu tố ảnh hưởng đến chu kỳ ngày - đêm hiện tại và thủy triều ở các đại dương - và thậm chí một hành tinh khác như Sao Mộc cũng ảnh hưởng cách kỳ lạ đến sự ổn định của quỹ đạo Trái đất. Trái đất nghiêng 23,5 độ so với Mặt trời tạo ra các mùa và giúp nông nghiệp trở nên khả thi. Trái đất cũng có khối lượng vừa đúng để có lực hấp dẫn thích hợp, nhờ đó có bầu khí quyển riêng, không giống như Mặt trăng không có bầu khí quyển riêng, và vì thế không bao giờ sự sống có thể tiến hóa như trên Trái đất. Trái đất duy trì bầu khí quyển và nước trên bề mặt của nó nhờ từ trường bảo vệ được tạo ra trong lõi sắt/niken lỏng của nó. Từ trường cũng hoạt động như một lá chắn bảo vệ khỏi các bức xạ ion hóa nguy hiểm từ gió mặt trời, trong khi tầng ôzôn ở các tầng trên của bầu khí quyển ngăn chặn các tia cực tím có hại. Bầu khí quyển trên Trái đất có thành phần khí thích hợp cho sự sống: nitơ, oxy, cacbonic và các loại khí khác. Hành tinh của chúng ta cũng có hiệu ứng nhà kính vừa đủ làm ấm bầu khí quyển đến nhiệt độ tối ưu.
Trái đất thực sự là ‘hành tinh nhà vườn’ của vũ trụ,25 nơi sự sống có sự tiến hóa tuyệt vời từ các tế bào đơn lẻ đến sự phức tạp quá mức như ngày nay. Chúng ta vẫn kinh ngạc trước câu chuyện phi thường về hành tinh đơn lẻ của chúng ta trở thành một ‘ngôi nhà’ kỳ diệu, nơi sự sống tiến hóa từ các tế bào đơn lẻ thành những sinh vật có ý thức như chúng ta, thông qua các quá trình phức tạp diễn ra hàng triệu triệu năm. Một tài liệu năm 2011 của viện Hàn lâm Khoa học Giáo Hoàng gọi Trái đất là “một hành tinh được chúc phúc với món quà sự sống”!26 Nhóm các nhà khoa học lỗi lạc là những cố vấn khoa học chính của Đức Phanxicô trong quá trình soạn thảo Thông điệp, đã viết:
... tất cả chúng ta đều sống trong cùng một ngôi nhà. Bằng cách hành động ngay bây giờ, theo tinh thần trách nhiệm chung nhưng khác biệt, chúng ta chấp nhận bổn phận của mình đối với nhau và với việc quản lý một hành tinh được chúc phúc với món quà của sự sống. Chúng ta cam kết đảm bảo rằng tất cả cư dân trên hành tinh này nhận được bánh ăn hàng ngày, không khí trong lành để hít thở và nước sạch để uống vì chúng ta ý thức rằng nếu muốn có công lý và hòa bình, chúng ta phải bảo vệ môi trường đang nuôi sống chúng ta.27
Thông điệp Laudato Si’ quan tâm đến tình trạng nguy hiểm của Trái Đất, ngôi nhà chung duy nhất của chúng ta, được chúc phúc với món quà sự sống.
3. Ngôi nhà chung của chúng ta đang bị hủy hoại
Laudato Si’ bắt đầu bằng việc đánh giá những gì đang xảy ra với ngôi nhà chung của chúng ta, phù hợp với phương pháp luận ‘xem – xét - làm’ được Đức Phanxicô sử dụng trong toàn bộ Thông điệp. Chương đầu tiên của Thông điệp có tựa đề: ‘Những gì đang xảy ra với ngôi nhà chung của chúng ta’. Do đó, điểm khởi đầu của Thông điệp là tình trạng bất ổn của ngôi nhà chung, một tình trạng hoàn toàn “chưa từng có” (17) mà chúng ta đang gặp phải. Đức Thánh Cha bắt đầu bằng cách mô tả thực tế về khủng hoảng ngôi nhà chung, dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc và dữ liệu thực nghiệm được lựa chọn cẩn thận, như chính ngài xác định: “dựa trên kết quả của nghiên cứu khoa học tốt nhất hiện nay”. (15) Ngài liệt kê những thách đố chính của ngôi nhà chung, tất cả đều ảnh hưởng bất lợi đến chất lượng cuộc sống con người và sự ổn định của các cộng đồng loài người trên thế giới. Ngài mời gọi nhân loại đối mặt với “những vấn nạn đang làm chúng ta bận tâm ngày nay và không còn có thể che giấu được nữa”. (19)
Như Đức Phanxicô nêu rõ vấn đề chính xác nằm ở sự "tăng tốc" những thay đổi do hoạt động của con người gây ra tác động đến sự bền vững của hành tinh chúng ta. “Mặc dù thay đổi là một phần của các hệ thống phức tạp đang hoạt động, nhưng tốc độ hoạt động của con người lại mâu thuẫn với nhịp độ chậm rãi tự nhiên của tiến hóa sinh học". (18) Ví dụ: tốc độ tuyệt chủng hiện tại của các loài vượt quá tốc độ trong quá khứ lịch sử theo nhiều cấp độ. Theo các nhà khoa học, tốc độ tuyệt chủng thông thường là khoảng 0,1-1,0 phần triệu mỗi năm.28 Nhưng theo bản Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ thì "trong vài trăm năm qua, con người đã gia tăng tốc độ tuyệt chủng của các loài lên gấp 1.000 lần so với tốc độ thông thường điển hình trong lịch sử Trái đất".29 Thật vậy, các nhà khoa học lo ngại rằng tốc độ tuyệt chủng sẽ tăng gấp 1.000 đến 10.000 lần tốc độ nền trong những thập kỷ tới.30 Tốc độ các hệ sinh thái đang bị thay đổi do hoạt động của con người thực sự đáng báo động. Tương tự, lượng khí thải nhà kính từ hoạt động của con người gây ra biến đổi khí hậu nhanh hơn ít nhất một trăm lần so với tốc độ tự nhiên.31
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô đưa ra bản tổng hợp ý nghĩa về những triệu chứng của khủng hoảng sinh thái đương đại, khủng hoảng chính ngôi nhà chung của chúng ta: ô nhiễm và rác thải, biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là thiếu nước sạch và mất sự đa dạng sinh học. “Những khía cạnh của khủng hoảng sinh thái hiện tại” (15) được ngài gọi là “những rạn nứt trên hành tinh mà chúng ta đang sống”. (163)
Đức Phanxicô bắt đầu mô tả về ngôi nhà chung bị hủy hoại với ô nhiễm và rác thải. Thực sự, ý thức của chúng ta về tình trạng nghiêm trọng của ngôi nhà chung đã bắt đầu từ hơn 50 năm trước đây, chính xác là vì sự ô nhiễm và đã từng được Rachel Carson đề cập trong tác phẩm cổ điển The Silent Spring năm 1962.32 Tác phẩm kêu gọi lưu tâm đến tác động của ô nhiễm đến sức khỏe. Ô nhiễm là một hiện tượng “hiện đại” rõ rệt bắt đầu từ Cách mạng Công nghiệp và đạt đỉnh điểm trong vài thập kỷ cuối của việc mở rộng kinh tế. Trên thực tế, tăng trưởng kinh tế và phát triển công nghiệp của kỷ nguyên Hiện đại đòi phải trả một cái giá quá đắt, đó là sự ô nhiễm ngôi nhà hành tinh của chúng ta. Hoạt động của con người, nhất là hoạt động công nghiệp và nông nghiệp hiện đại, dường như đã làm ô nhiễm hầu hết mọi khu vực trong ngôi nhà chung của chúng ta: không khí, đất và nước. Đức Phanxicô đưa ra một danh sách dài các loại ô nhiễm: “phương tiện giao thông và khí thải công nghiệp, những chất thải dẫn đến axít hóa đất đai và nguồn nước, phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc diệt nấm, thuốc diệt thực vật và thuốc diệt cỏ nói chung”. (20) Thông điệp thậm chí còn nói đến “ô nhiễm tâm trí” do tình trạng quá tải thông tin trong thời đại truyền thông internet thường “gắn liền với các thiết bị và màn hình nhiều hơn là tương tác với người khác và với thiên nhiên”. (47)
Đức Phanxicô đặc biệt chỉ trích vấn đề rác thải, một tàn dư độc hại của nền văn hóa tiêu dùng hiện đại. “Mỗi năm hàng trăm triệu tấn rác thải được tạo ra từ các gia đình và cơ sở kinh doanh, từ các công trình xây dựng và phá dỡ, từ các nguồn y tế, điện tử và công nghiệp, trong đó nhiều thứ không thể phân hủy, độc hại và có tính phóng xạ cao” (21). Ngài cũng lưu ý “khoảng một phần ba tổng số thực phẩm được sản xuất ra bị đổ bỏ” và lên án rằng “bất cứ nơi nào thực phẩm bị đổ bỏ thì nó đã bị đánh cắp từ bàn ăn của người nghèo”.33 (50) Ngài chỉ ra nguồn gốc thực sự và sâu xa hơn của vấn đề rác thải: “nền văn hóa loại bỏ”, “nhanh chóng biến mọi thứ thành rác thải”. (22) Đức Phanxicô tóm tắt cách tài tình tác hại mà ô nhiễm và lãng phí vô nghĩa gây ra cho ngôi nhà xinh đẹp của chúng ta: “Trái đất, ngôi nhà của chúng ta, đang càng ngày càng giống một núi rác khổng lồ!”. (21)
Sau đó, Thông điệp đề cập đến thách thức quan trọng nhất đối với ngôi nhà chung của chúng ta ngày nay là biến đổi khí hậu. Đức Phanxicô khẳng định “khí hậu là tài sản chung, thuộc về tất cả mọi người và dành cho tất cả mọi người”. (23) Ngài thẳng thắn đề cập đến sự nhất trí khoa học: “Một sự đồng thuận có nền tảng khoa học rất vững vàng cho thấy rằng chúng ta đang chứng kiến sự nóng lên gây khó chịu của hệ thống khí hậu”. (23) Ngài cũng ủng hộ sự nhất trí khoa học rằng “hầu hết việc nóng lên toàn cầu trong những thập kỷ gần đây là do nồng độ cao của các loại khí nhà kính (khí cacbonic (CO2), mêtan, các loại ôxit nitơ và các loại khí khác) thải ra chủ yếu từ hoạt động của con người”. (23) Ngài cũng nêu một số nguồn chính gây ra biến đổi khí hậu. “Vấn đề càng tồi tệ hơn bởi khuôn mẫu phát triển dựa trên việc sử dụng tập trung các nhiên liệu hóa thạch, vốn là trung tâm của hệ thống năng lượng thế giới. Một yếu tố có tính quyết định nữa là gia tăng thay đổi việc sử dụng đất, chủ yếu là phá rừng cho mục đích nông nghiệp”. (23)
Trong Thông điệp, Đức Phanxicô cũng đề cập đến một số tác động dễ thấy hơn của biến đổi khí hậu như “gia tăng hiện tượng thời tiết khắc nghiệt”, “mực nước biển dâng cao liên tục” (23), áp lực lên “các nguồn tài nguyên thiết yếu như nước uống, năng lượng và sản xuất nông nghiệp ở các vùng ấm hơn”, “sự tuyệt chủng một phần đa dạng sinh học”, “băng tan ở hai cực và ở các đồng bằng trên cao”, “mất đi các khu rừng nhiệt đới”, “axit hóa các đại dương” ảnh hưởng đến chuỗi thực phẩm biển... (24) Ngài cảnh báo “Nếu các xu hướng hiện tại vẫn tiếp tục, thế kỷ này sẽ chứng kiến rõ ràng sự biến đổi khí hậu bất thường và sự phá hủy các hệ sinh thái chưa từng có, với các hậu quả nghiêm trọng cho tất cả chúng ta”. (24) Ví dụ “sự gia tăng mực nước biển có thể tạo nên những tình huống cực kỳ nghiêm trọng, nếu chúng ta để ý rằng một phần tư dân số thế giới đang sống ven biển hoặc gần đó, và đa số các thành phố lớn tọa lạc ở vùng bờ biển”. (24)
Trong Tông huấn Laudate Deum, Đức Phanxicô lưu ý rằng dù cố gắng để che giấu hay phớt lờ thì tác động của cuộc khủng hoảng khí hậu vẫn nhanh chóng bắt kịp chúng ta. Ngài viết:
Cho dù chúng ta cố gắng phủ nhận, che đậy, giấu giếm hay tương đối hóa vấn đề thì những dấu hiệu của biến đổi khí hậu vẫn có đó và ngày càng hiển nhiên hơn. Không ai có thể chối bỏ thực tế rằng trong những năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến những hiện tượng thời tiết khắc nghiệt, những giai đoạn nắng nóng bất thường, hạn hán và những tiếng kêu khác của trái đất, vốn chỉ là một số biểu hiện hữu hình của căn bệnh bên trong đang ảnh hưởng đến mọi người.34
Theo Đức Thánh Cha, chúng ta đang ở trong tình trạng nguy hiểm với những tác động của khủng hoảng khí hậu không thể đảo ngược dẫn đến hậu quả thảm khốc cho toàn bộ mạng lưới sự sống:
Một số tác động của khủng hoảng khí hậu đã không thể đảo ngược được, ít nhất là trong vài trăm năm, chẳng hạn như sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu của các đại dương, quá trình axit hóa và giảm lượng ôxy. Nước biển có quán tính nhiệt và cần nhiều thế kỷ để bình thường hóa nhiệt độ và độ mặn trở lại, điều này ảnh hưởng đến sự tồn tại của nhiều loài. Đây là một trong nhiều dấu hiệu cho thấy các sinh vật khác trên thế giới này đã không còn là bạn đồng hành của chúng ta nữa, nhưng trở thành nạn nhân của chúng ta.35
Tiếp tục mô tả tình hình đáng báo động của ngôi nhà chung của chúng ta hiện nay, Thông điệp Laudato Si’ bàn về sự cạn kiệt nhanh chóng các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Chúng ta không chỉ đang tàn phá ngôi nhà chung của mình mà còn đang lãng phí và nhanh chóng làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên hữu hạn của ngôi nhà chung. Đức Phanxicô công khai chỉ trích mạnh mẽ về mức tiêu thụ hiện tại của những nước giàu dẫn đến việc khai thác hành tinh vượt quá giới hạn cho phép. Ngài viết: “Tất cả chúng ta đều biết rằng không thể duy trì mức tiêu thụ hiện tại ở các nước phát triển và các khu vực giàu có của xã hội, nơi thói quen lãng phí và vứt bỏ đã đạt đến mức chưa từng có”. (27)
Thông điệp đặc biệt đề cập đến vấn đề nước sạch, nguồn của sự sống và là nguồn tài nguyên thiên nhiên quan trọng nhất. Đức Phanxicô viết: “Nước sạch là một vấn đề có tầm quan trọng thiết yếu, vì nó không thể thiếu cho sự sống con người và cho việc hỗ trợ các hệ sinh thái trên cạn và dưới nước. Các nguồn nước sạch cần thiết cho việc chăm sóc sức khỏe, nông nghiệp và công nghiệp.” (28) Ngài đặc biệt quan tâm đến “chất lượng nước sẵn có cho người nghèo” dẫn đến các bệnh liên quan đến nước và thậm chí tử vong. (29) Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô khẳng định quyền phổ quát được tiếp cận nước uống và chỉ trích “xu hướng tư hữu hóa nguồn nước đang gia tăng, bất chấp sự khan hiếm nước, biến nó thành món hàng chịu sự chi phối của quy luật thị trường”. (30) Nhận thức rằng “tình trạng thiếu nước nghiêm trọng có thể xảy ra trong vòng vài thập kỷ tới nếu không có hành động khẩn cấp”, (31) Thông điệp cũng chỉ ra mối nguy của tình trạng thiếu nước hoặc việc các tập đoàn đa quốc gia kiểm soát nước có thể trở thành nguồn xung đột chính trong thế kỷ này.36 Chúng ta có thể kết luận bằng lời khẳng định của Đức Thánh Cha rằng “việc tiếp cận nguồn nước uống an toàn là quyền căn bản và phổ quát của con người, vì nó thiết yếu cho sự tồn tại của con người, và như thế, nó là một điều kiện cho việc thực hiện các quyền khác của con người”. (30)
Biểu hiện cuối cùng của khủng hoảng ngôi nhà chung mà Thông điệp đề cập khá nhiều là mất đi sự đa dạng sinh học hiện tại. Nên nhắc lại về việc cộng đồng khoa học hiện nay nhất trí rằng Trái đất đang bên bờ vực tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu của nhiều chủng loại và hậu quả là mất sự đa dạng sinh học. Đức Phanxicô cũng bắt đầu bằng cách đánh giá mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng đa dạng sinh học. “Mỗi năm đều thấy sự biến mất của hàng ngàn loài động thực vật khác nhau mà chúng ta chưa bao giờ biết đến, con cái của chúng ta không bao giờ thấy, vì chúng đã bị mất đi vĩnh viễn”. (33)
Trong khi các loài là nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng đáp ứng nhu cầu của con người như dinh dưỡng, y tế và điều hòa hệ sinh thái, Thông điệp kêu gọi chúng ta không nên bỏ qua “thực tế là chúng có giá trị tự thân”. (33) Thật vậy, chức năng đúng đắn của các hệ sinh thái trên hành tinh và toàn thể ngôi nhà chung của chúng ta đòi hỏi phải có tất cả các loài, bao gồm “nấm, tảo, giun, côn trùng, bò sát và vô số các loài vi sinh vật”. (34) Đức Phanxicô lưu ý “một số loài dù số lượng ít, nhìn tổng thể thì không thấy, nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái ở một nơi đặc thù nào đó.” (34) Trong khi thảo luận về đa dạng sinh học, Thông điệp cũng đề cập đến các đại dương “không chỉ chứa nguồn cung cấp nước khổng lồ cho hành tinh của chúng ta, nhưng còn có vô vàn các sinh vật sống, mà nhiều loài trong đó chúng ta vẫn chưa biết đến và đang bị đe dọa vì nhiều lý do khác nhau”. (40) Theo ngài, “các sinh vật biển mà chúng ta có khuynh hướng coi thường đặc biệt bị đe dọa, như một số hình thức phiêu sinh vật bị đe dọa trầm trọng; chúng đại diện cho một yếu tố quan trọng trong chuỗi thực phẩm ở đại dương, và nhiều loài được sử dụng cho nguồn thực phẩm của chúng ta cũng lệ thuộc vào chúng”. (40) Đức Phanxicô nhạy cảm với tình trạng báo động của các rạn san hô trên thế giới và sử dụng một trích dẫn thích hợp từ lá thư mục vụ của các Giám Mục Philippines:
Ở những vùng biển nhiệt đới và phụ cận nhiệt đới, chúng ta thấy các dải san hô ngầm có thể so sánh với những cánh rừng rộng lớn trên đất liền, vì chúng là nơi trú ẩn của cả triệu chủng loại, bao gồm cá, cua, động vật thân mềm, bọt biển và tảo. Nhiều dải san hô ngầm đã bị cằn cỗi hoặc ở trong tình trạng suy thoái liên tục. “Ai đã làm cho thế giới kỳ diệu của biển trở thành những nghĩa trang dưới nước bị tước mất sắc màu và sự sống?”.37 (41)
Khi trình bày những biểu hiện của khủng hoảng sinh thái đương đại, Laudato Si’ đã thành công trong việc truyền tải một Thông điệp mạnh mẽ về quy mô tình trạng bất ổn của ngôi nhà chung. Khủng hoảng ngôi nhà chung không chỉ là biến đổi khí hậu hay bất kỳ hiện tượng đơn lẻ nào. Ngôi nhà chung của chúng ta bị kéo xuống bởi các cuộc khủng hoảng cụ thể liên quan với nhau.
4. Nỗi lo để lại một ngôi nhà không thể sống được cho các thế hệ tương lai
Hiện nay, khả năng để lại một ngôi nhà đích thực cho toàn thể nhân loại và tất cả các sinh vật trên Trái đất đang ngày càng bị đe dọa. Như Đức Phanxicô cho biết “Chúng ta chưa bao giờ làm tổn thương và đối xử tệ bạc với ngôi nhà chung của mình như trong hai trăm năm qua”. (53) Chúng ta đang phá hủy ngôi nhà chung của chính mình! Chúng ta đang chơi một canh bạc lớn và vô tâm với tương lai của ngôi nhà hành tinh và với anh chị em đồng loại, đặc biệt các thế hệ tương lai và các chủng loại khác cũng là thành viên trong gia đình chung của chúng ta. Những dòng kết luận trong tuyên bố năm 2010 của Hiệp hội Địa chất London về biến đổi khí hậu đáng ghi nhớ ở đây: “Nhiều quá trình biến đổi khí hậu có hậu quả sau một thời gian dài, vì vậy các thế hệ tương lai sẽ phải đối phó với chúng. Nếu không có những giải pháp giảm nhẹ thì việc phục hồi khí hậu của Trái đất có thể mất 100.000 năm hoặc nhiều hơn nữa, đây là một hiện thực tồi tệ”.38 Đức Thánh Cha đã cảnh báo trong Tông huấn Laudate Deum về khủng hoảng khí hậu, “chúng ta hầu như không còn thời gian để ngăn chặn những thiệt hại bi thảm hơn nữa”.39 Chúng ta đang nhanh chóng tiến đến đỉnh điểm không thể quay đầu.
Những tác động nhỏ có thể dẫn đến những thay đổi lớn, bất ngờ và có lẽ không thể đảo ngược được do yếu tố quán tính. Như vậy cuối cùng sẽ gây ra một loạt các sự kiện như hiệu ứng quả cầu tuyết. Trong trường hợp này, chúng ta luôn bị quá muộn vì không có sự can thiệp nào có thể ngăn chặn quá trình đã bắt đầu. Không có cách nào quay lại.40
Tương tự như vậy, chúng ta có thể thấy rằng số phận của sự đa dạng sinh học trên Trái đất trong 10 triệu năm tới gần như chắc chắn sẽ được quyết định trong 50-100 năm này bởi các hoạt động của một loài duy nhất - Homo sapiens (loài người), loài đã vô thức đạt được khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến số phận của chính mình và của hầu hết các loài khác trên hành tinh này.41 Chúng ta thực sự đang liều lĩnh đánh cược với tương lai ngôi nhà chung của chúng ta. Như Seán McDonagh đã viết, “mức cược rất cao, thực sự không thể cao hơn được nữa!”.42
Đức Phanxicô phê bình những người phủ nhận hoặc thờ ơ với khủng hoảng ngôi nhà chung. Ngài đánh giá thái độ đó là vô trách nhiệm. Ngài viết:
Như thường xảy ra trong các giai đoạn khủng hoảng sâu là lúc cần những quyết định táo bạo, chúng ta bị cám dỗ nghĩ rằng điều đang xảy ra thì không hoàn toàn rõ ràng. Xét trên bề mặt, ngoài một vài dấu hiệu ô nhiễm và suy thoái hiển nhiên, mọi thứ trông không có vẻ gì nghiêm trọng, và hành tinh có thể tiếp diễn như trước đây. Sự né tránh này cấp giấy thông hành để tiếp tục lối sống, mô hình sản xuất và tiêu thụ hiện tại của chúng ta. Đây là cách con người âm mưu để dung dưỡng những tệ nạn mang tính tự phá hủy: tìm cách để không nhìn thấy, không nhận biết chúng, trì hoãn những quyết định quan trọng và giả vờ như không có gì xảy ra. (59)
Trước tình hình báo động của ngôi nhà hành tinh, Đức Phanxicô đặt câu hỏi cách dứt khoát: "Chúng ta muốn trao lại một thế giới như thế nào cho những người đến sau, cho con em của chúng ta hiện đang lớn lên?". (160) Và Ngài nói chúng ta “để lại một hành tinh không thể sinh sống cho các thế hệ tương lai” (160), thực sự là một di sản khủng khiếp mà thế hệ hiện tại của chúng ta để lại.
Không còn có thể khinh miệt và mỉa mai những tiên báo về tận thế nữa. Chúng ta chắc chắn sẽ để lại cho thế hệ kế tiếp những mảnh vỡ, hoang mạc và bụi bẩn. Tốc độ tiêu thụ, rác thải và sự biến đổi môi trường đã vượt quá khả năng của hành tinh đến nỗi lối sống hiện tại của chúng ta, vốn đã bất ổn, chỉ có thể tạo ra những thảm họa, như chúng ta đã thấy xảy ra định kỳ ở nhiều khu vực trên thế giới. (161)
Đức Phanxicô cũng đưa ra cùng một suy gẫm sâu sắc về di sản mà chúng ta đang để lại cho các thế hệ tương lai trong Tông huấn gần đây Laudate Deum. Ngài nhắc nhở: “Điều được yêu cầu ở chúng ta không gì khác hơn là trách nhiệm nhất định với di sản mà chúng ta sẽ để lại sau khi chúng ta qua đời”.43
Trong lương tâm và trước mặt những đứa trẻ sẽ phải trả giá cho những thiệt hại do hành động của những người quyền lực, câu hỏi về ý nghĩa chắc chắn sẽ nảy sinh: “Ý nghĩa cuộc đời tôi là gì? Thời gian của tôi trên trái đất này có ý nghĩa gì? Và ý nghĩa cuối cùng của mọi công việc và nỗ lực của tôi là gì?”.44
Cuộc gặp gỡ liên tôn được tổ chức tại Vatican vào ngày 04 tháng 10 năm 2021 đã thừa nhận: “Các thế hệ tương lai sẽ không bao giờ tha thứ cho chúng ta nếu chúng ta lãng phí cơ hội quý giá này. Chúng ta đã thừa hưởng một khu vườn: chúng ta không được để lại một sa mạc cho con cháu chúng ta”.45
Chú thích
18 Joshtrom Isaac Kureethadam, Creation in Crisis: Science, Ethics, Theology (New York: Orbis Books, 2014), 1-2
19 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, The Human Family, A Community of Peace (Sứ điệp ngày Hòa bình Thế giới, 01/01/2008), nn. 7 & 8. Phần chữ in nghiêng do tác giả thêm vào.
20 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum: Apostolic Exhortation to All People of Good Will on the Climate Crisis (Vatican City: Libreria Editrice Vaticana, 2023), 4
21 Ibid, 2
22 Kureethadam, Creation in Crisis, 4
23 Xem Ibid., 16-21.
24 Ibid. 22-23.
25 Xem The Cry of the Earth: A Pastoral Reflection on Climate Change của Hội đồng Giám Mục Công giáo Ireland (2009), 7.
26 Viện Hàn lâm Khoa học Giáo Hoàng, Fate of Mountain Glaciers in the Antrhopocene: Báo cáo của nhóm làm việc (5/5/2011), 2, 15.
27 Ibid. Chữ in nghiêng do tác giả thêm vào
28 Millennium Ecosystem Assessment, Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis (Washington: World Resources Institute, 2005), 21.
29 Ibid., 3.
30 Ibid., 43. Xem Henrique M. Pereira, et al., “Scenarios for Global Biodiversity in the 21st Century,” Science 330 (2010), 1497
31 Viện Hàn lâm Khoa học Giáo Hoàng, Fate of Mountain Glaciers in the Antrhopocene, 4.
32 Rachel Carson, Silent Spring (Boston: Houghton Mifflin, 1962).
33 Đức Thánh Cha Phanxicô, Bài Giáo lý (5/6/2013): Insegnamenti 1/1 (2013), 280.
34 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum, 5.
35 Ibid, 15
36 Cf. Đức Thánh Cha Phanxicô, Bài nói chuyện với nhân viên Tổ chức Lương Nông (20/11/2014): AAS 106 (2014), 985.
37 Hội đồng Giám Mục Philippines, Thư Mục vụ What is Happening to our Beautiful Land? (29/01/1988).
38 Hội Địa chất, Climate Change: Evidence from the Geological Record. A Statement from the Geological Society of London (11/2010), 7.
39 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum, 16.
40 Ibid., 17.
41 Xem Paul Ehrlich and Robert M. Pringle, “Where Does Biodiversity Go from Here? A Grim Business-as-usual Forecast and a Hopeful Portfolio of Partial Solutions,” Proceedings of the National Academy of Sciences 105 (2008), 11579.
42 Seán McDonagh, On Care for Our Common Home Laudato Si’: The Encyclical of Đức Thánh Cha Phanxicô on the Environment (New York: Orbis Books, 2016), 142
43 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum, 18.
44 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum, 33
45 Tuyên bố chung của Hội nghị “Faith and Science: Towards COP26” (Vatican, 04/10/2021). Chữ in nghiêng như trong bản gốc.