Điều răn xanh II: Lắng nghe tiếng kêu của người nghèo
Điều răn xanh thứ hai mời gọi chúng ta lắng nghe tiếng kêu của người nghèo, những nạn nhân bất công của suy thoái ngôi nhà chung của chúng ta. Một trong những đóng góp quan trọng mà Đức Thánh Cha Phanxicô đưa ra trong Thông điệp là gắn kết mối quan tâm đến hành tinh và người nghèo. Ngài nhắc nhở chúng ta rằng khủng hoảng sinh thái không phải là nói nhiều về sự tuyệt chủng của gấu Bắc Cực và gấu trúc quý giá, mà là về hoàn cảnh khốn khổ của hàng triệu anh chị em kém may mắn của chúng ta, những thành viên trong gia đình chung của chúng ta. Theo Đức Phanxicô: “Ngày nay chúng ta cần nhận biết rằng tiếp cận sinh thái thực sự luôn luôn là cách tiếp cận mang tính xã hội; hội nhập các vấn đề về công lý vào trong những cuộc đấu tranh về môi trường, để có thể nghe được cả tiếng kêu của trái đất và tiếng kêu của người nghèo”. (49) Khủng hoảng sinh thái đương đại không chỉ là vấn đề vật lý mà còn là khủng hoảng ‘luân lý’ sâu sắc như Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã lưu ý vào năm 1990.46 Chính xác là như vậy đối với những tác động bất công của cuộc khủng hoảng lên người nghèo và các cộng đồng trên toàn thế giới. Tiếng kêu của trái đất do đó cũng trở thành tiếng kêu của người nghèo và kêu gọi công bằng sinh thái.
Trong phần này, trước hết chúng ta sẽ xem những thành viên nghèo khổ trong gia đình nhân loại trở thành nạn nhân chính của suy thoái ngôi nhà chung ra sao. Những tác động bất công của suy thoái sinh thái lên người nghèo và thế giới đang phát triển được nêu bật trong hầu hết mọi phần của Laudato Si’. Đức Phanxicô nhìn vào khủng hoảng ngôi nhà chung từ góc nhìn của những người nghèo, những nạn nhân chịu ảnh hưởng tồi tệ nhất. Thứ hai, chúng ta sẽ thảo luận về cách Thông điệp liên kết tiếng kêu của trái đất và tiếng kêu của người nghèo. Đức Thánh Cha đặc biệt chú ý đến những nạn nhân dễ bị tổn thương của khủng hoảng sinh thái như phụ nữ, cộng đồng bản địa, các thế hệ tương lai… Thứ ba, chúng ta sẽ thảo luận về công bằng sinh thái được nêu trong Thông điệp. Trọng tâm cuộc khủng hoảng sinh thái đương đại là một tình thế tiến thoái lưỡng nan sâu sắc về mặt đạo đức. Bởi lẽ tác hại đối với ngôi nhà chung của chúng ta thực tế phần lớn là do người giàu gây ra, như trong trường hợp biến đổi khí hậu, nhưng những nạn nhân bất công đầu tiên của nó lại là những người nghèo đói và dễ bị tổn thương trong gia đình nhân loại chung của chúng ta. Đức Phanxicô đề cập đến món nợ sinh thái của thế giới phát triển với các quốc gia và cộng đồng nghèo trên khắp thế giới.
1. Khủng hoảng ngôi nhà chung từ góc nhìn của người nghèo
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô nhìn vào cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung từ nhiều góc nhìn khác nhau: khoa học, tôn giáo, kinh tế, chính trị, văn hóa... Tuy nhiên, có một góc nhìn nổi bật rõ rệt, đó là góc nhìn đạo đức từ vị thế của các cá nhân và cộng đồng nghèo, dễ bị tổn thương. Đức Phanxicô nhìn khủng hoảng sinh thái từ “mặt chìm của lịch sử”,47 từ góc nhìn của những nạn nhân bất công. Theo ngài, “lựa chọn ưu tiên cho những anh chị em nghèo nhất của chúng ta… thực tế là mệnh lệnh đạo đức thiết yếu để đạt được công ích cách hiệu quả”. (158)
Đáng lưu ý là khi phác thảo các chủ đề quan trọng và thường xuyên của Thông điệp trong phần giới thiệu (16), Đức Phanxicô nói đến “tương quan mật thiết giữa người nghèo và sự mong manh của hành tinh” như vấn đề đầu tiên trong số đó. Mối quan tâm này cũng được đề cập trong đoạn kết của Thông điệp, trong lời cầu nguyện kết thúc: “người nghèo và trái đất đang kêu khóc”. (240) Không phải ngẫu nhiên mà vấn đề này lại được nêu bật như thế. Mối quan tâm đến người nghèo là trọng tâm của Thông điệp, và ngày càng rõ hơn là trọng tâm tầm nhìn cá nhân và sứ mệnh phổ quát của Đức Phanxicô, như ngài đề cập “trái đất, bị đè nặng và sử dụng lãng phí, là một trong số những người bị bỏ rơi và đối xử tàn tệ nhất trong số những người nghèo”. (2) Quả thật, Laudato Si’ là một Thông điệp xã hội hơn là một Thông điệp về biến đổi khí hậu. “Khí hậu” chỉ được đề cập 14 lần trong văn bản, trong khi “người nghèo” được đề cập 59 lần,48 gần bằng số lần từ “Tạo Thành” xuất hiện 66 lần.49
Trong chương đầu tiên của Thông điệp, Đức Phanxicô tiếp tục mô tả tình trạng đáng báo động của ngôi nhà chung của chúng ta do ô nhiễm, biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và mất đa dạng sinh học với tình hình đáng lo ngại không kém về môi trường sống cụ thể của nhiều anh chị em trên khắp thế giới. Ngài nói về cảnh quan đô thị phi nhân bản và điều kiện không thể ở được của nhiều thành phố, nơi đó những người nghèo, “những người bị xã hội vứt bỏ” đang sinh sống. (45)
…chúng ta thấy sự phát triển không phù hợp và không đúng của nhiều thành phố, trở thành nơi không đủ lành mạnh để sinh sống, không chỉ vì ô nhiễm chất thải độc hại nhưng còn vì sự hỗn loạn thành thị, giao thông nghèo nàn và tiếng ồn. Nhiều thành phố lớn lại có cấu trúc không hiệu quả, gây lãng phí quá nhiều năng lượng và nước. Những vùng phụ cận, ngay cả vùng mới xây dựng cũng chật chội, hỗn loạn và thiếu không gian xanh. Chúng ta không được sinh ra để bị bao trùm bởi bê tông, nhựa đường, thủy tinh, kim loại, và bị tước mất tương giao thể lý với thiên nhiên. (44)
Đức Phanxicô nhanh chóng lưu ý rằng “suy thoái môi trường và xã hội tác động đến những người bị tổn thương nhất trên hành tinh này”. (48) Ngài nhấn mạnh nội dung này bằng cách trích dẫn lá thư mục vụ của các Giám Mục Bolivia và Đức:
“Kinh nghiệm hằng ngày và nghiên cứu khoa học đều cho thấy rằng người nghèo khổ phải hứng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất của tất cả mọi cuộc tấn công vào môi trường”.50 Chẳng hạn, cạn kiệt nguồn dự trữ cá gây tổn hại đặc biệt đến các cộng đồng đánh bắt nhỏ không có phương tiện để thay thế những nguồn này; tình trạng ô nhiễm nước đặc biệt tác động đến người nghèo là những người không thể mua nước lọc; mực nước biển dâng cao tác động chủ yếu trên những người dân sống ở ven biển đã bị khánh kiệt đến nỗi không còn nơi nào khác để đi. Tác động của sự mất cân bằng hiện nay cũng thể hiện trong việc nhiều người nghèo chết sớm, trong các mâu thuẫn nổ ra do thiếu các nguồn tài nguyên và trong bất kỳ vấn đề nào khác chưa được bàn luận hiệu quả trong các chương trình nghị sự toàn cầu.51 (48)
Đức Thánh Cha lên án thực tế rằng trên phạm vi toàn cầu “có rất ít nhận thức rõ ràng về các vấn đề đang đặc biệt ảnh hưởng đến những người bị loại trừ”. (49) Người nghèo dễ bị lãng quên hoặc bị phớt lờ tại Hội nghị cấp cao thế giới. Mặc dù, ngài cho biết, “họ chiếm phần đa dân số của hành tinh, hàng tỷ người”. (49) Đức Phanxicô lên tiếng mạnh mẽ về sự lãng quên và thờ ơ với người nghèo của nhóm thiểu số giàu có và quyền lực, những người nắm quyền điều hành kinh tế và chính trị thế giới:
Thực ra, khi tất cả được nói đến và được thực hiện, thì họ [người nghèo] thường vẫn cứ ở dưới đáy của một khối đồ sộ. Sự thật là giới chuyên môn, những người đưa ra ý kiến, truyền thông đại chúng và các trung tâm quyền lực hoàn toàn đặt ở những vùng đô thị giàu có, xa rời với người nghèo, rất ít liên hệ trực tiếp đến các vấn đề của người nghèo. Họ sống và lý luận từ một vị thế thoải mái của sự phát triển cao cấp và chất lượng sống vượt xa khỏi tầm với của đại đa số dân cư trên thế giới. (49)
2. Tiếng kêu của trái đất và tiếng kêu của người nghèo
Như Đức Thánh Cha Phanxicô cho thấy tình trạng bất ổn của ngôi nhà hành tinh có tác động hủy hoại các cộng đồng dễ bị tổn thương. Ngài thực sự lo ngại rằng cuộc khủng hoảng này có tác động tồi tệ nhất đến người nghèo. Điều này thể hiện rõ khi ngài thảo luận về ô nhiễm, vấn đề sinh thái đầu tiên được đề cập trong Thông điệp. Ngài viết: “Tiếp xúc với những chất ô nhiễm trong khí quyển tạo ra một loạt nguy hại về sức khoẻ, đặc biệt là với người nghèo, và tạo nên hàng triệu cái chết sớm. Chẳng hạn, người ta bị bệnh do phải hít thở một lượng khói lớn từ các nhiên liệu dùng trong nấu nướng hay sưởi ấm”. (20) Thật cảm động khi thấy Đức Thánh Cha quan tâm đến vô số gia đình nghèo trên khắp thế giới sử dụng củi hoặc than để nấu ăn và sưởi ấm, gây ra những tác động hủy hoại đến sức khỏe của họ.
Đức Phanxicô đặc biệt lưu ý đến hậu quả của biến đổi khí hậu toàn cầu đối với người nghèo, ngài viết: “Nhiều người nghèo đang sống ở những vùng đặc biệt chịu ảnh hưởng bởi những hiện tượng liên quan đến việc nóng lên, các phương tiện tồn tại của họ đa phần dựa trên nguồn dự trữ thiên nhiên và những tiện ích của hệ sinh thái chẳng hạn như nông nghiệp, đánh bắt thủy hải sản và lâm nghiệp”. (25) Ngài tiếp tục “Họ không có những hoạt động tài chính khác hoặc nguồn lực khác có thể giúp họ thích nghi với biến đổi khí hậu hoặc đối diện với các thảm họa thiên nhiên, việc tiếp cận của họ với các dịch vụ xã hội và bảo vệ rất hạn chế”. (25)
Thông điệp này vạch trần sự xuyên tạc về mặt đạo đức của biến đổi khí hậu toàn cầu. Người nghèo được hưởng lợi ít nhất từ nhiên liệu hóa thạch và là những người đầu tiên phải chịu thiệt hại khi tình trạng nóng lên toàn cầu gia tăng. Người ta biết rằng người nghèo trên thế giới hầu như không làm gì dẫn đến tình trạng nóng lên toàn cầu. Theo Partha Dasgupta và Veerabhadran Ramanathan “một tỷ người giàu nhất chịu trách nhiệm cho 50% lượng khí thải nhà kính; 3 tỷ người tiếp theo chịu trách nhiệm cho 45%; trong khi 3 tỷ người nghèo nhất, những người không tiếp cận được nhiên liệu hóa thạch với giá cả hợp lý, chỉ chịu trách nhiệm cho 5% lượng khí thải”.52 Như các tác giả chỉ ra cách chính xác, “mặc dù tất cả chúng ta sẽ sớm bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu, nhưng thật đáng buồn là 3 tỷ người nghèo sẽ phải chịu hậu quả tồi tệ nhất. Họ không chỉ phụ thuộc trực tiếp vào vốn tự nhiên ít ỏi, mà còn ít khả năng chi trả cho việc bảo vệ khỏi hiện tượng thời tiết khắc nghiệt”.53 Khoảng cách giữa người nghèo và người giàu ngày càng lớn. Theo báo cáo năm 2023 của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu, 10% hộ gia đình giàu nhất tạo ra 34 - 45% lượng khí thải nhà kính trong tổng số các hộ gia đình tiêu dùng toàn cầu, trong khi 50% hộ nghèo nhất chỉ tạo ra 13–15%.54 63 triệu người giàu nhất trên thế giới làm thành 1% người giàu nhất của nhân loại tạo ra lượng khí thải nhiều gấp đôi so với 50% người nghèo nhất.55
Trong Thông điệp, Đức Thánh Cha rất buồn nhận xét rằng trong khi những tác động tồi tệ nhất của biến đổi khí hậu rơi vào những người nghèo nhất, thì “rất đông người đang sở hữu nhiều nguồn lực và thế lực kinh tế, chính trị dường như chỉ tập trung vào việc che đậy các vấn đề hay các triệu chứng”. (26) Trong Tông huấn Laudate Deum, Đức Phanxicô nhấn mạnh đến sự khác biệt lớn giữa Bắc và Nam bán cầu khi nói đến khí thải nhà kính, đặc biệt khi đề cập đến Châu Phi.
… thực tế là một tỷ lệ rất thấp những người giàu trên hành tinh lại gây ô nhiễm nhiều hơn 50% dân số thế giới nghèo nhất, và lượng khí thải bình quân đầu người của các nước giàu lớn hơn nhiều so với các quốc gia nghèo.56 Làm sao chúng ta có thể quên rằng Châu Phi, nơi sinh sống của hơn một nửa số người nghèo nhất thế giới, chỉ chịu trách nhiệm cho một phần lượng khí thải nhỏ nhất trong lịch sử?57
Khi bàn về tác động của biến đổi khí hậu trong Laudato Si’, Đức Phanxicô đặc biệt lưu ý đến hoàn cảnh khốn khổ của “những người di cư vì khí hậu” không được các công ước quốc tế bảo vệ, nhưng số lượng này liên tục gia tăng. Ngài viết:
Số lượng đông đảo người di cư gia tăng cách đau thương, họ đi tìm cách thoát khỏi cái nghèo ngày càng tăng do suy thoái môi trường tạo ra. Họ không được các tổ chức quốc tế nhìn nhận là người tị nạn; họ phải chịu sự mất mát cuộc sống mà họ bỏ lại phía sau mà không được hưởng bất kỳ sự bảo vệ pháp lý nào. Đáng buồn thay, có sự thờ ơ lan rộng trước nỗi đau này, hiện đang diễn ra khắp nơi trên thế giới của chúng ta. Sự thiếu đáp trả của chúng ta trước những thảm kịch của anh chị em dẫn đến đánh mất luôn cảm thức trách nhiệm đối với anh em đồng loại, trong khi mọi xã hội dân sự phải đặt nền tảng trên điều đó. (25)
Mối quan tâm của Đức Phanxicô về tác động của khủng hoảng sinh thái trên người nghèo cũng thể hiện rõ khi ngài thảo luận về vấn đề thiếu nước. Ngài nói tiếp cận nước uống là vấn đề có tầm quan trọng “hàng đầu”, dù vấn đề này hiếm khi được nghĩ đến ở các nước giàu. (28) Ngài viết: “Một vấn đề nghiêm trọng đặc biệt là chất lượng nguồn nước dành cho người nghèo. Mỗi ngày, nguồn nước không an toàn tạo nên nhiều cái chết và lây lan dịch bệnh có liên quan đến nguồn nước, gồm cả những bệnh tạo ra bởi các vi sinh vật và hóa chất. Bệnh dịch tả và kiết lỵ, liên quan đến sự thiếu vệ sinh và nguồn cung cấp nước, là căn nguyên chính của khổ đau và tử vong ở trẻ sơ sinh.” (29)
Trong Thông điệp, Đức Phanxicô lên tiếng bảo vệ một số nhóm cụ thể là nạn nhân của khủng hoảng ngôi nhà chung. Một trong những nhóm này là các cộng đồng bản địa. Chúng tôi trích dẫn một đoạn về vấn đề này:
“Rất cần thể hiện sự quan tâm đặc biệt dành cho các cộng đồng bản địa và truyền thống văn hóa của họ. Họ không phải là một thiểu số trong số các cộng đồng khác, nhưng là những đối tác quan trọng, nhất là khi đưa ra những dự án lớn ảnh hưởng đến đất đai của họ… Khi ở trên đất của họ, chính họ sẽ chăm sóc nó tốt nhất. Tuy nhiên, ở nhiều nơi trên thế giới, người ta gây áp lực buộc họ phải rời bỏ quê hương để nhường chỗ cho các dự án nông nghiệp hay khai thác quặng mỏ, những dự án này không đoái hoài gì đến suy thoái thiên nhiên và văn hóa”. (146)
Một nhóm khác phải gánh chịu chi phí bất công của suy thoái sinh thái hiện tại là các thế hệ tương lai. Đức Phanxicô cảnh báo rằng “chúng ta có thể sẽ để lại cho các thế hệ tương lai đống đổ nát, hoang tàn và ô nhiễm”. (161) Ngài cũng nói rõ rằng việc thế hệ hiện tại để lại cho họ một ngôi nhà không thể ở được (160) là vô đạo đức.
3. Món nợ sinh thái: nối kết công bằng xã hội và công bằng môi trường
Laudato Si’ nối kết công bằng xã hội và công bằng sinh thái. Đức Phanxicô nhắc nhở chúng ta rằng chúng ta cần “tích hợp vấn đề công bằng vào các cuộc tranh luận về môi trường”. (49) Theo ngài, “não trạng thiếu quan tâm thực sự đến môi trường cũng là não trạng thiếu quan tâm đón nhận hết mọi thành viên mỏng giòn nhất của xã hội”. (196)
Nghịch lý đáng buồn về khủng hoảng sinh thái đương đại là nó chủ yếu do thiểu số người giàu gây ra, nhưng nạn nhân đầu tiên lại là những thành viên nghèo và dễ bị tổn thương, những nạn nhân vô tội và đáng thương trong gia đình chung của chúng ta. Nhận thức như vậy đòi hỏi phải xem xét khủng hoảng sinh thái từ góc độ “công lý”. Đức Phanxicô nêu ra một số trường hợp bất công sinh thái và xã hội trong thế giới hiện tại của chúng ta. Quan trọng nhất trong số đó là “nợ sinh thái”. Món nợ này phát sinh do khai thác và tiêu thụ không bình đẳng các nguồn tài nguyên thiên nhiên từ phía các cộng đồng giàu có và do lượng khí thải nhà kính quá mức dẫn đến tình trạng nóng lên toàn cầu và biến đổi khí hậu. Chúng ta có thể trích dẫn trực tiếp lời của Đức Thánh Cha về món nợ sinh thái:
“Món nợ sinh thái” thực sự đang tồn tại, đặc biệt là giữa Nam bán cầu và Bắc bán cầu, liên quan đến những bất quân bình về thương mại với những tác động đến môi trường, và việc sử dụng không phù hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên của một số quốc gia cụ thể trong thời gian lâu dài. Việc xuất khẩu nguyên liệu thô để thỏa mãn thị trường công nghiệp phía Bắc gây nguy hại đến địa phương, như đã nhắc đến vấn đề ô nhiễm thủy ngân trong việc khai thác vàng hay ô nhiễm ôxít lưu huỳnh trong việc khai thác đồng... Sự nóng lên do tiêu thụ quá mức ở một số nước giàu gây ra hậu quả trên những vùng nghèo nhất thế giới, đặc biệt là Châu Phi, nơi sự gia tăng nhiệt độ, cùng với hạn hán đang tàn phá nông nghiệp. (51)
Theo Christian Aid, do góp phần lớn vào nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu và những tác động tiêu cực của nó, các nước phát triển mắc nợ món nợ khí hậu hai phần:
Vì sử dụng quá mức và làm giảm đáng kể khả năng hấp thụ khí nhà kính của Trái đất, vì từ chối cung cấp những gì cần thiết cho các nước đang phát triển được tiến bộ, các quốc gia phát triển phải gánh chịu “món nợ phát thải” với các quốc gia đang phát triển. Đối với những tác động hủy hoại của lượng khí thải quá mức làm tăng thêm những tổn thất, thiệt hại và mất đi cơ hội thăng tiến của các nước đang phát triển đã tạo ra ‘món nợ thích ứng’ đối với các nước đang phát triển. Tổng các món nợ này – nợ phát thải và nợ thích ứng – làm nên ‘món nợ khí hậu’ của các nước phát triển.58
Biến đổi khí hậu cũng cần được nhìn qua lăng kính trách nhiệm cá nhân. Trong khi trách nhiệm lịch sử đối với biến đổi khí hậu bắt nguồn từ lượng khí thải nhà kính trong quá khứ của các quốc gia, thì trách nhiệm cá nhân đối với biến đổi khí hậu lại thể hiện rõ qua lượng khí thải 'bình quân đầu người' hiện tại của các cá nhân. Lượng khí thải nhà kính bình quân đầu người của các cá nhân cho thấy sự chênh lệch vô cùng bất công và đáng xấu hổ. Cũng cần nhớ rằng các mô hình phát thải như vậy hoàn toàn không bền vững đối với sức chứa của bầu khí quyển trên hành tinh của chúng ta. Nếu mỗi công dân ở các nước đang phát triển có cùng dấu chân cacbon như mức trung bình của các quốc gia có thu nhập cao thì chúng ta sẽ cần tới bầu khí quyển của sáu hành tinh. Với dấu chân cacbon bình quân đầu người toàn cầu ở mức như của Úc, chúng ta sẽ cần tới bảy hành tinh, và với dấu chân cacbon bình quân như của Canada và Hoa Kỳ, chúng ta sẽ cần tới bầu khí quyển của chín hành tinh!59
Việc nhấn mạnh vào trách nhiệm cá nhân của từng công dân với khủng hoảng ngôi nhà chung quan trọng còn vì một lý do khác nữa. Có sự khác biệt rất lớn về mức phát thải và mức tiêu thụ trong cùng một quốc gia, cả giàu lẫn nghèo. Ví dụ, về biến đổi khí hậu, tại một số nước đang phát triển, những giới sang trọng là những người có mức phát thải rất cao, trong khi ở các nước phát triển cũng có những người phát thải thấp và rất nghèo. Những người giàu tiêu thụ quá mức tài nguyên của Trái đất và gây ô nhiễm quá mức bầu khí quyển chung của Trái đất không chỉ giới hạn ở thế giới phát triển. Sự chênh lệch giữa người nghèo và người siêu giàu rất rõ ràng ở hầu hết các nước đang phát triển. Tại thành phố Mumbai, thủ đô tài chính của Ấn Độ, dinh thự 27 tầng của tỷ phú Mukesh Ambani tọa lạc cách khác thường với khu ổ chuột Dharavi lớn nhất châu Á, với hệ thống cống rãnh lộ thiên và những túp lều chật chội là nơi sinh sống của hơn một triệu người. Cuối cùng, trách nhiệm trước khủng hoảng sinh thái thuộc về các cộng đồng, hộ gia đình và cá nhân tạo nên xã hội loài người. Ví dụ, trong trường hợp biến đổi khí hậu, nguyên nhân cơ bản là tỷ lệ phát thải cao của khoảng 1 tỷ người trong gia đình chung của chúng ta. Hơn nữa, một nghiên cứu khoa học do Shoibal Chakravarty của Đại học Princeton hướng dẫn cho thấy lượng khí thải dự kiến toàn cầu có thể giảm mạnh ra sao nếu có sự góp phần của 1,13 tỷ người đang có phát thải cao.60
Một cơ chế khác để đo 'món nợ sinh thái' là 'dấu chân sinh thái' của các quốc gia và cá nhân. Dấu chân sinh thái là chỉ số đo áp lực của con người lên thế giới vật chất theo nghĩa tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên, sử dụng các dịch vụ sinh thái, gây ô nhiễm và rác thải. Có sự chênh lệch rất lớn trong việc tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên trên toàn cầu, điều này cho thấy sự khác biệt đáng xấu hổ trong dấu chân sinh thái của các cá nhân và cộng đồng. Theo phân tích của Earth Overshoot Day (Ngày Trái đất vượt ngưỡng) năm 2022, nếu mọi người đều sống như những người ở Qatar, chúng ta sẽ cần 9 Trái đất, trong trường hợp như Hoa Kỳ, Canada và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, chúng ta sẽ cần 5,1 Trái đất, như ở Úc cần 4,5 Trái đất, như ở Đức cần 3 Trái đất, như ở Trung Quốc 2,4 Trái đất, như ở Braxin cần 1,6 Trái đất, như ở Ấn Độ cần 0,8 Trái đất, như ở Bangladesh cần 0,6 Trái đất và cho toàn thế giới cần 1,7 Trái đất.
Phân tích dấu chân sinh thái cho thấy việc tiêu thụ quá mức tài nguyên chung của một nhóm nhỏ trên hành tinh gây nguy hại cho ngôi nhà chung của chúng ta và đặc biệt cho những thành viên dễ bị tổn thương hơn trong gia đình chung của chúng ta. Nó cũng cho thấy chế độ phân biệt chủng tộc sinh thái mà chúng ta đang sống, với những người giàu có và quyền lực cướp bóc tài nguyên của Trái đất, trong khi những người nghèo phải vật lộn để đáp ứng nhu cầu hàng ngày. Thảm kịch đạo đức về khủng hoảng sinh thái đương đại là phần lớn các thành viên trong gia đình chung của chúng ta phải chịu đau khổ vì hành động tham lam của một nhóm thiểu số. Như Tổng Giám Mục Braxin Helder Camara lên án, khủng hoảng sinh thái do “những kẻ tham lam hoặc vô tâm phá hủy những gì thuộc về tất cả mọi người”61 gây ra. Đức Phanxicô chỉ ra trong Tông huấn Laudate Deum, khi trích dẫn lời các Giám Mục châu Phi rằng khủng hoảng sinh thái, và đặc biệt biến đổi khí hậu, là “một ví dụ bi thảm và sâu sắc về tội cơ cấu”.62
4. Công bằng sinh thái: trách nhiệm chung nhưng khác biệt
Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái hiện nay, toàn thể nhân loại cần chung tay ngăn chặn khủng hoảng, vì ngôi nhà chung Trái đất đang bị đe dọa. Mặc dù tất cả đều có trách nhiệm chung đối với tình trạng hiện tại của hành tinh và cần chung tay cứu lấy nó, nhưng đồng thời trách nhiệm đó cũng khác biệt nhau, xét về trách nhiệm trong quá khứ và hiện tại của mỗi người, cũng như năng lực tài chính và kỹ thuật hiện tại, trong khuôn khổ chung của công lý, bình đẳng và liên đới.
Riêng các cuộc đàm phán về biến đổi khí hậu, Đức Phanxicô nhắc lại nguyên tắc “trách nhiệm khác biệt” khi đề cập đến chính sách mà các quốc gia áp dụng để giảm thiểu biến đổi khí hậu do con người gây ra. (52) Khi nói đến phát thải khí nhà kính trong tương lai, ngài khẳng định rằng “Cần gấp rút tính toán việc sử dụng không gian môi trường trên khắp thế giới để làm lắng cặn khí đã tích tụ suốt hai thế kỷ qua và tạo ra tình trạng đang ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia trên thế giới”. (51) Đức Phanxicô chỉ trích những chiến lược giảm khí nhà kính gây thiệt hại không đáng có cho người nghèo:
Một số chiến lược giảm khí thải ô nhiễm kêu gọi việc quốc tế hóa các khoản chi phí môi trường. Việc này có nguy cơ áp đặt lên các nước có ít nguồn tài nguyên những cam kết nặng nề đối với việc làm giảm khí thải tương đương với các nước công nghiệp hóa hơn. Áp đặt biện pháp như vậy sẽ trừng phạt các quốc gia đang cần phát triển nhất. Một sự bất công hơn nữa đang được thực hiện dưới chiêu bài bảo vệ môi trường. Cuối cùng thì người nghèo lại phải trả giá”. (170)
Do đó, Đức Phanxicô kêu gọi “trách nhiệm chung và khác biệt” trong việc đáp ứng khủng hoảng ngôi nhà chung – một nguyên tắc đã được ghi nhận từ lâu trong Công ước của Liên Hiệp Quốc về Biến đổi khí hậu. Ngài viết: “Hội đồng Giám Mục Bolivia cho thấy “các quốc gia kiếm lợi nhiều hơn từ công nghiệp hóa với lượng lớn khí thải nhà kính phải có trách nhiệm lớn hơn trong việc giải quyết các vấn đề đã gây ra”.63 (170)
Một trụ cột quan trọng đặt nền cho công bằng sinh thái là sự công bằng.64 Nguyên tắc công bằng dựa trên giá trị nền tảng của bình đẳng và phẩm giá con người, cụ thể tất cả mọi người sinh ra đều bình đẳng và có quyền như nhau đối với các nguồn tài nguyên của hành tinh là môi trường sống chung (oikos) của chúng ta và bầu khí quyển chung của nó. Việc sống trong ngôi nhà chung và là thành viên của gia đình nhân loại trao cho mỗi người quyền được hưởng không gian sinh thái như nhau. Theo đó, “bầu khí quyển của Trái đất là nguồn tài nguyên chung không biên giới”65 cho tất cả mọi người đều có quyền như nhau, chính xác vì chúng ta là thành viên của một gia đình chung. Vì khả năng hấp thụ khí nhà kính của Trái đất là “công ích”, nên điều quan trọng là công ích này phải được chia sẻ bình đẳng.66 Đó là chân lý của công ích toàn cầu, cụ thể hành tinh của chúng ta và bầu khí quyển chung, các hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên là của chung, thuộc về tất cả mọi người. Như Đức Thánh Cha Phaolô VI đã viết: “Thiên Chúa đã định sẵn Trái đất và mọi thứ trong đó để tất cả mọi người và mọi dân tộc sử dụng… của cải được tạo ra phải chảy một cách công bằng đến tất cả mọi người”.67 Đức Phanxicô nhìn nhận “khái niệm công ích là một nguyên tắc trung tâm và hợp nhất của đạo đức xã hội” (156), và xem khí hậu, chẳng hạn, là “công ích”. (23-26)
Để thực sự đạt được công bằng sinh thái cho tất cả các thành viên trong gia đình chung của chúng ta, “cần củng cố niềm tin rằng chúng ta là một gia đình nhân loại duy nhất”. (52) Đức Phanxicô lên tiếng hùng hồn về tình liên đới và lựa chọn ưu tiên cho người nghèo như là cách thức tốt nhất để đạt được lợi ích chung và xây dựng công bằng sinh thái.
Trong hoàn cảnh hiện tại của xã hội toàn cầu, những bất công tồn tại và số người bị tước đoạt nhân quyền cơ bản và loại trừ đang gia tăng, nguyên tắc công ích lập tức trở thành mệnh lệnh liên đới và chọn lựa ưu tiên cho người nghèo trong số anh chị em của chúng ta, như một hệ quả logic và không thể né tránh. Chọn lựa này đòi phải nhìn nhận mọi của cải trên thế giới đều có đích điểm chung… trước hết phải trân trọng phẩm giá của người nghèo dưới ánh sáng những xác tín sâu thẳm nhất của chúng ta trong tư cách là người tín hữu. Chúng ta chỉ cần nhìn xung quanh sẽ thấy rằng ngày nay, chọn lựa này thực sự là mệnh lệnh đạo đức thiết yếu để đạt tới công ích cách hữu hiệu. (158)
Khủng hoảng sinh thái đương đại thực sự là khủng hoảng đạo đức sâu sắc và tất cả chúng ta đều có “mệnh lệnh đạo đức” phảichăm sóc ngôi nhà chung và những thành viên dễ bị tổn thương nhất trong gia đình chúng ta. Đây chắc chắn là một trong những trụ cột chính của Laudato Si’ và học thuyết xã hội Công Giáo. Thông điệp này cho thấy rõ khủng hoảng ngôi nhà chung không chỉ là khủng hoảng về mặt vật chất mà còn là khủng hoảng về mặt đạo đức sâu sắc, kêu gọi công bằng sinh thái. Công bằng sinh thái thực sự là một trong những thách thức chính được nêu trong Thông điệp, mặc dù có thể gây khó chịu. Đức Phanxicô lên tiếng thay cho những người nghèo và dễ bị tổn thương, ngài trở thành tiếng nói rõ ràng cho vô số nạn nhân không có tiếng nói trong cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung. Theo ngài, “mọi cách tiếp cận sinh thái cần phải phối hợp với góc độ xã hội, suy xét đến quyền lợi nền tảng của người nghèo và người xấu số”. (93)
Khủng hoảng ngôi nhà chung là một trong những tình trạng khó xử nhất của thời đại chúng ta, vì sự bất công và bất bình đẳng trắng trợn ẩn chứa trong đó. Tuy nhiên cũng có tia hy vọng trong mây mù là khi cùng nhau hành động chống lại khủng hoảng môi trường trong tình liên đới, nhân loại có cơ hội quý giá để xây dựng một thế giới công bằng và chính trực hơn. Laudato Si’ là lời kêu gọi vang dội về vấn đề này. Đức Thánh Cha cũng mời gọi chúng ta cầu nguyện để có được hồng ân trở thành người quản lý có trách nhiệm của trái đất và của người nghèo. Ngài viết trong lời cầu nguyện kết thúc Thông điệp:
Lạy Thiên Chúa của người nghèo,
xin giúp chúng con biết cứu vớt người bị bỏ rơi
và bị quên lãng trên trái đất này,
họ thật quý giá trước mắt Chúa.
Xin chữa lành đời sống chúng con,
giúp chúng con có thể bảo vệ thế giới chứ không hủy diệt,
gieo trồng vẻ đẹp chứ không gây ô nhiễm và phá hủy. (246)
Chú thích
46 Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II, Peace with God the Creator, Peace with All of Creation (Sứ điệp ngày Thế giới Hòa bình, 01/01/1990), nn. 7-8, 15
47 Chúng ta nhắc lại bài báo quan trọng của Gustavo Gutiérrez về vấn đề này: “Theology from the Underside of History” trong Idem, The Power of the Poor in History: Selected Writings (London: SCM Press, 1983), 169-221.
48 Xem Mike Hulme, “Finding the Message of the Đức Thánh Cha’s Encyclical,” Environment: Science and Policy for Sustainable Development 57/6 (2015), 17.
49 Maria Teresa Davila, “The Option for the Poor in Laudato Si’: Connecting Care of Creation with Care for the Poor” trong The Theological and Ecological Vision of Laudato Si’: Everything Is Connected, ed. Vincent J. Miller (London: Bloomsbury, 2017), 149.
50 Hội đồng Giám Mục Bolivia, Thư Mục vụ về Môi trường và sự Thăng tiến con người trong Bolivia El universo, don de Dios para la vida (23/03/2012), 17.
51 Cf. Hội đồng Giám Mục Đức, Ủy ban Xã hội, Der Klimawandel: Brennpunkt globaler, intergenerationeller und ökologischer Gerechtigkeit (September 2006), 28-30.
52 Partha Dasgupta và Veerabhadran Ramanathan, “Pursuit of the Common Good: Religious Institutions May Mobilize Public Opinion and Action,” Science 345 (19/09/2014), 1457
53 Dasgupta and Ramanathan, “Pursuit of the Common Good,” 1457.
54 Ủy ban liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), 2023: Summary for Policymakers, Hoesung Lee et al., in Climate Change 2023: Synthesis Report of the IPCC Sixth Assessment Report (AR6), Hoesung Lee et al, eds., (Cambridge, UK and New York, NY: Cambridge Univeristy Press, 2023), 5.
55 Oxfam, Confronting Carbon Inequality: Putting Climate Justice in the Heart of the Covid-19 Recovery (21/09/2020), 2.
56 Cf. United Nations Environment Programme, The Emissions Gap Report 2022: https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2022.
57 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum: Apostolic Exhortation to All People of Good Will on the Climate Crisis (Vatican City: Libreria Editrice Vaticana, 2023), 9.
58 Christian Aid, Community Answers to Climate Chaos: Getting Climate Justice from the UNFCCC (09/2009), 9
59 United Nations Development Programme, Human Development Report 2007/2008, 48.
60 Xem Shoibal Chakravarty, et al., “Sharing Global CO2 Emission Reductions among One Billion High Emitters,” Proceedings of the National Academy of Sciences 106 (2009), 11884–11888.
61 Helder Camara, Sister Earth: Creation, Ecology and the Spirit (New York: New City Press, 2008), 7
62 Hội nghị Giám Mục châu Phi và Madagascar (SECAM), African Climate Dialogues Communiqué, Nairobi (17/10/2022); Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum: Apostolic Exhortation to All People of Good Will on the Climate Crisis (Vatican City: Libreria Editrice Vaticana, 2023), 3
63 Hội đồng Giám Mục Bolivia, Thư Mục vụ về Môi trường và Thăng tiến con người ở Bolivia El universo, don de Dios para la vida (03/2012), 86
64 Xem Kureethadam, Creation in Crisis, 278-79
65 UN Development Programme, Human Development Report 2007/08, 39
66 Anil Agarwal – Sunita Narain, Global Warming in An Unequal World: A Case of Environmental Colonialism (New Delhi: Centre for Science and Environment, 1991), 13
67 Đức Thánh Cha Paul VI, Thông điệp Populorum Progressio, n. 22