Điều răn xanh VI: Phát triển sinh thái toàn diện
Điểm đáng chú ý nhất của Laudato Si’ là cách tiếp cận toàn diện. Nó không chỉ là chủ nghĩa môi trường hay lối tư duy xanh hợp thời, mà là “sinh thái học toàn diện”.153 Cách tiếp cận toàn diện xuyên suốt Thông điệp. Đây cũng là tiêu đề chương IV của Thông điệp. Đoạn mở đầu chương này mang tính chương trình và cung cấp các thành phần thiết yếu của khái niệm sinh thái toàn diện.
Vì mọi sự đều có liên hệ mật thiết với nhau, và các vấn đề ngày nay mời gọi một tầm nhìn chạm tới mọi khía cạnh của khủng hoảng toàn cầu, nên tôi đề nghị giờ đây chúng ta sẽ xem xét một số yếu tố của sinh thái học toàn diện, với sự tôn trọng các chiều kích nhân bản và xã hội của nó. (137)
Theo bước chân của Đức Thánh Cha Phanxicô, chúng ta sẽ trình bày chủ đề sinh thái toàn diện trong Laudato Si’ theo cách sau: bắt đầu bằng suy tư về lời khẳng định của Đức Phanxicô “mọi sự đều liên hệ mật thiết với nhau” và tìm cách làm rõ tương quan siêu hình cơ bản trong Thông điệp. Theo Đức Phanxicô, “các vấn đề ngày nay đòi hỏi một tầm nhìn có khả năng tính đến mọi khía cạnh của cuộc khủng hoảng toàn cầu”. Do đó, chúng ta sẽ xem cách tiếp cận toàn diện của Thông điệp giúp chúng ta hiểu biết toàn diện về khủng hoảng ngôi nhà chung và đề ra sự đáp trả toàn diện trước cuộc khủng hoảng này. Sau đó, chúng ta trình bày hai yếu tố thiết yếu và cấu thành của sinh thái toàn diện như Đức Thánh Cha đã chỉ ra, cụ thể là "chiều kích nhân bản và xã hội". Chúng ta sẽ kết thúc bằng cách đề cập ngắn gọn đến Thánh Phanxicô Assisi như một gương mẫu sinh thái toàn diện đề xuất trong Thông điệp.
1. Triết lý siêu hình tương quan nền tảng của Laudato Si’
Triết lý siêu hình nền tảng cho “sinh thái toàn diện” của Đức Phanxicô trong Laudato Si’ là gì? Đó là chân lý và niềm xác tín về tương quan hỗ tương của toàn bộ thực tại và sự phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các thụ tạo. “Tất cả đều nối kết” là câu thần chú được lặp lại trong toàn bộ tài liệu.154 Chúng ta được kết nối với phần còn lại của gia đình nhân loại, với thế giới thụ tạo và với những người sẽ đến sau chúng ta trong các thế hệ tương lai. Đó là loại “keo dính bản thể học” gắn kết các tiền đề và lập luận chính của Thông điệp.
Ngay trong phần giới thiệu Thông điệp, trong khi liệt kê các chủ đề chính của văn bản, Đức Phanxicô đã nói về “niềm xác tín rằng mọi thứ trên thế giới đều được kết nối”. (16) Ngài cho thấy sự liên kết của tất cả mọi sự là chân lý được mặc khải trong những chương đầu của sách Sáng Thế. Khi nhắc đến các trình thuật Kinh thánh, Đức Phanxicô nhận xét: “Những câu chuyện xưa này, đầy tính biểu tượng, làm chứng cho niềm xác tín chúng ta chia sẻ hôm nay, rằng mọi sự có liên hệ qua lại, việc chăm sóc đích thực đời sống của chúng ta và các tương quan của chúng ta với thiên nhiên không thể tách rời khỏi tình huynh đệ, công lý và sự trung tín với người khác”. (70)
Chân lý về sự phụ thuộc lẫn nhau của mọi thực tại là cốt lõi của đức tin và học thuyết Kitô giáo như đã khẳng định trong sách Giáo lý của Giáo Hội Công Giáo mà Đức Thánh Cha trích dẫn trong Thông điệp.
Sách Giáo Lý dạy: “Thiên Chúa muốn sự phụ thuộc lẫn nhau của các thụ tạo. Mặt trời và mặt trăng, cây bách tùng và bông hoa nhỏ, đại bàng và chim sẻ: khung cảnh đa dạng tráng lệ và sự khác biệt của chúng nói cho chúng ta biết rằng không có thụ tạo nào là tự đủ. Các thụ tạo tồn tại trong sự lệ thuộc vào nhau, để hoàn thiện lẫn nhau, phục vụ lẫn nhau”.155 (86)
Tầm nhìn siêu hình và nhân học của Laudato Si’ là “con người không hoàn toàn tự chủ”. (105) Đức Phanxicô chỉ ra mối liên kết của tình bạn vũ trụ, sinh học và tình đồng loại, được bao bọc trong tình yêu vô hạn của Thiên Chúa. “Mọi sự đều nối kết, và chúng ta là những con người hiệp nhất với nhau như anh chị em trên cuộc lữ hành kỳ diệu, đan dệt với nhau bằng tình yêu Thiên Chúa dành cho mỗi thụ tạo, tình yêu ấy cũng hiệp nhất chúng ta trong tình cảm trìu mến với anh mặt trời, chị mặt trăng, anh sông và mẹ đất”. (92)
Triết lý siêu hình của tương quan hỗ tương nằm ở cốt lõi của sinh thái học, “nghiên cứu mối quan hệ giữa các sinh vật và môi trường phát triển của chúng”. (138) Đức Phanxicô cho thấy tương quan hỗ tương và phụ thuộc lẫn nhau là quy luật của sự sống trên hành tinh của chúng ta. Các thụ sinh là “một phần của mạng lưới”, “vì các khía cạnh khác nhau của hành tinh – vật lý, hóa học và sinh học – liên kết với nhau”. (138) Chân lý về sự nối kết đặc biệt rõ ràng trong trường hợp của các hệ sinh thái. Trong thế giới tự nhiên, “các thụ tạo liên kết với nhau để tạo nên những đơn vị rộng lớn hơn mà ngày nay chúng ta gọi bằng thuật ngữ “hệ sinh thái”. (140) Hệ sinh thái về cơ bản là mối tương quan phức tạp giữa các loài, “một tập hợp hài hòa các sinh vật tồn tại trong một không gian xác định và có chức năng như một hệ thống”, (140) rất cơ bản để duy trì sự sống trên hành tinh của chúng ta.
Dù chúng ta không luôn ý thức về điều đó, nhưng chúng ta tồn tại nhờ những hệ thống lớn lao này. Chúng ta chỉ cần nhắc đến tương tác giữa các hệ sinh thái để phân tán khí CO2, lọc nước, kiểm soát bệnh tật và bệnh dịch, hình thành đất đai, phân hủy chất thải, và nhiều cách khác mà chúng ta bỏ qua hay không biết đến. Một khi các nhà nghiên cứu ý thức về điều này, nhiều người sẽ nhận ra rằng chúng ta đang sống và hành động theo cơ sở của thực tại đã được ban cho chúng ta trước đó, đi trước hiện hữu và khả năng của chúng ta. (140)
Nguyên lý siêu hình về tương quan hỗ tương và phụ thuộc lẫn nhau giữa các sinh linh đòi chúng ta phải tôn trọng mọi thụ tạo. “Bởi vì mọi sự đều kết nối, nên mỗi thụ tạo phải được yêu thương và tôn trọng, vì tất cả chúng ta là những thụ tạo phải phụ thuộc vào nhau”. (42) Đức Phanxicô cũng cảnh báo chúng ta phải cẩn thận kẻo phá vỡ sự liền mạch của mạng lưới sự sống, có thể dẫn đến hậu quả tiêu cực. Như Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II phát biểu năm 1990, “chúng ta không thể can thiệp vào một lãnh vực của hệ sinh thái mà không quan tâm đủ đến hậu quả của nó trên các lãnh vực khác”.156 (131)
Chân lý về tương quan hỗ tương và phụ thuộc lẫn nhau cũng là cơ sở triết lý tối hậu của mọi đời sống xã hội. Đó là cơ sở cho sự hiệp thông phổ quát của chúng ta và cùng đích phổ quát của mọi của cải. “Là một phần của vũ trụ, được Chúa Cha mời gọi đi vào trong hiện hữu, tất cả chúng ta được liên kết bởi những mối dây liên kết vô hình và cùng nhau tạo nên gia đình phổ quát”. (89) Chúng ta sẽ tìm hiểu thêm về điều này khi bàn về vấn đề sinh thái xã hội.
Bản thể học tương quan của sự nối kết giữa mọi thực tại tạo vật cuối cùng đều dựa trên chính bản chất tương quan của Đấng Tạo Hóa - Nguồn gốc của mọi loài thụ sinh. Với sự hiểu biết sâu sắc, Đức Phanxicô nêu trong Thông điệp rằng nền tảng thần học cơ bản cho tương quan hỗ tương giữa mọi thực tại, mọi dạng thức sống và mọi cấu trúc xã hội chính là sự hiệp thông Ba Ngôi đã “để lại dấu ấn trên Tạo Thành”. (239) John Bayer bình luận vấn đề này: “Trái với thế giới quan ưu tiên cho cá nhân tự chủ và không liên kết, Đức Thánh Cha Phanxicô nói rằng mỗi thực tại, do Chúa Ba Ngôi tác tạo, đều phản chiếu Đấng Tạo Hóa như một mạng lưới các tương quan phụ thuộc lẫn nhau, như một điểm của sự hiệp thông”.157
Thật vậy, Thông điệp kết thúc với lời nhắc nhớ “Các Ngôi Vị thần linh là tương quan hỗ tương, và thế giới, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, là mạng lưới các tương quan”. (240) Chính nhờ sống hiện hữu của mình như những hữu thể cộng đồng, liên đới và phụ thuộc lẫn nhau mà con người tìm thấy sự viên mãn đích thực, bước vào “các tương quan, ra khỏi chính mình để sống trong sự hiệp thông với Thiên Chúa, với người khác và với mọi thụ tạo”. (240) “Tình liên đới toàn cầu” tận nguồn “phát xuất từ mầu nhiệm Chúa Ba Ngôi”. (240)
2. Một cách tiếp cận toàn diện trong việc hiểu và ứng phó với cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta
Đức Thánh Cha Phanxicô sử dụng cách tiếp cận toàn diện trong Laudato Si’ để hiểu và ứng phó với cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta. Trái với những bất cập của một số phong trào sinh thái trong quá khứ chỉ quan tâm nhiều đến hoàn cảnh của các loài quý hiếm, trong khi lại vô cảm với những người đang chết đói, hoặc quan tâm đến việc bảo tồn các hệ sinh thái nguyên sơ, trong khi lại thờ ơ với các cộng đồng bản địa đã sinh sống ở đó trong nhiều thiên niên kỷ. Thông điệp đan dệt một cách hiểu toàn diện về khủng hoảng sinh thái, nguyên nhân của nó và các giải pháp khả thi. Đức Phanxicô nhận thức rằng phương pháp luận giản lược của mô hình kỹ trị hiện đại mù lòa trước chân lý về tương quan hỗ tương và che khuất tầm nhìn “toàn cảnh”. Theo ngài, cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung và gia đình chung của chúng ta chính yếu là do thiếu tầm nhìn và cách tiếp cận thống nhất. Chúng ta trích dẫn lời của ngài:
Chuyên môn hóa trong công nghệ làm cho người ta khó thấy được bức tranh toàn cảnh. Các mảng kiến thức sẽ hữu ích với những áp dụng cụ thể, nhưng lại mất đi sự tôn trọng dành cho toàn thể, dành cho các tương quan giữa mọi sự và chân trời rộng lớn hơn. Điều đó hoàn toàn không phù hợp. Sự thật rất quan trọng này làm cho người ta thấy khó tìm ra đủ giải pháp cho những vấn đề phức tạp của thế giới ngày nay, nhất là những vấn đề có liên hệ đến môi trường và người nghèo; những vấn đề này không thể được giải quyết từ một cách tiếp cận đơn lẻ hoặc từ một loạt những quan tâm riêng lẻ. Một ngành khoa học muốn đưa ra giải pháp cho những vấn đề lớn này nhất thiết phải đưa vào dữ liệu được cung cấp từ các lãnh vực tri thức khác, bao gồm triết học và đạo đức xã hội; nhưng ngày nay đây là một thói quen khó đạt tới. (110)
Cách tiếp cận sinh thái toàn diện của Laudato Si’ thể hiện rõ ở sự chú ý kết hợp những hiểu biết từ mọi ngành của sự khôn ngoan nhân loại: khoa học tự nhiên và nhân văn, khoa học xã hội và chính trị, các ngành thần học và triết học,... Trong Thông điệp, Đức Phanxicô chọn cách tiếp cận đối thoại và bao gồm, tích hợp những hiểu biết từ nhiều truyền thống, từ nhiều trường phái tư tưởng và suy tư cá nhân. Ngài cố gắng tổng hợp những điều các vị tiền nhiệm của ngài, các nhà lãnh đạo tôn giáo khác, các hội đồng Giám Mục địa phương, các nhà khoa học, triết gia, thần học gia cũng như các nhà xã hội học và những người khác đã nói về cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung và cách chúng ta có thể chăm sóc nó. Ngài trích dẫn từ nhiều nguồn khác nhau, từ Đức Thượng Phụ Batôlômêô đến nhà thần bí Sufi Ali al-Khawas, từ Dante đến Teilhard de Chardin.
Cách tiếp cận toàn diện của Laudato Si’ có khả năng dẫn đến sự hiểu biết toàn diện và đề ra phản ứng toàn diện trước cuộc khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta.
Trước hết, Đức Phanxicô đề xuất cách hiểu toàn diện và hợp nhất về khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta. Như ngài nhắc nhở, chúng ta không thể xử lý “môi trường cách biệt lập; vấn đề không thể được tiếp cận từng phần”. (160) Cách tiếp cận toàn diện cũng được áp dụng để hiểu các biểu hiện riêng lẻ của khủng hoảng sinh thái như biến đổi khí hậu. Trong khi bàn về biến đổi khí hậu, Thông điệp cho thấy rằng chúng ta đang bước vào vòng luẩn quẩn của các tác động và nguyên nhân.
Sự nóng lên có những tác động lên vòng tuần hoàn cacbon. Nó tạo ra một vòng luẩn quẩn làm cho tình hình tồi tệ hơn, ảnh hưởng đến sự sẵn có của các nguồn thiết yếu như nước uống, năng lượng và nông sản ở những vùng nóng hơn và tiêu diệt một phần đa dạng sinh học trên hành tinh. Sự tan chảy băng ở hai cực và các vùng đồng bằng trên cao có thể dẫn đến phát thải nguy hiểm khí mêtan, trong khi việc phân hủy các chất hữu cơ đóng băng có thể làm tăng phát thải khí CO2. (24)
Cách vượt qua khủng hoảng mà ngôi nhà chung của chúng ta phải đối mặt cũng phải toàn diện và phù hợp với triết lý tương quan của sự phụ thuộc lẫn nhau. Theo Đức Phanxicô, chân lý của “sự phụ thuộc lẫn nhau buộc chúng ta phải nghĩ về thế giới với một kế hoạch chung”. (164) Chúng ta cũng cần các giải pháp toàn diện. Ngài viết: “Với quy mô thay đổi quá lớn, chúng ta không thể tìm được một câu trả lời cụ thể, đặc thù cho từng phần của vấn đề. Nhất thiết phải tìm kiếm những giải pháp toàn diện, suy xét tất cả các tương tác trong chính hệ thống thiên nhiên và với các hệ thống xã hội”. (139) Theo Đức Phanxicô:
Trước sự phức tạp của khủng hoảng sinh thái và vô số nguyên nhân của nó, chúng ta cần nhận thức rằng các giải pháp sẽ không phát xuất chỉ từ một cách giải thích và biến đổi thực tại… Nếu chúng ta thực sự quan tâm đến việc phát triển một hệ sinh thái có khả năng khắc phục sự hủy hoại mà chúng ta đã gây ra, thì không một ngành khoa học nào và không một hình thức khôn ngoan nào có thể bị loại trừ. (63)
Do đó, Đức Thánh Cha mời gọi chúng ta hành động ở nhiều cấp độ khác nhau đáp ứng khủng hoảng ngôi nhà chung với tư cách cá nhân và cộng đồng, cấp địa phương, khu vực, quốc gia và quốc tế. Chúng ta cần đối thoại với tất cả mọi người thiện chí. Sinh thái toàn diện cho thấy rằng bảo vệ thiên nhiên và bảo vệ những thành viên yếu kém trong gia đình nhân loại có liên hệ chặt chẽ. Đức Phanxicô nói: “các chiến lược, giải pháp đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện để chống lại đói nghèo, khôi phục phẩm giá cho người bị loại trừ và đồng thời bảo vệ thiên nhiên”. (139)
Cách tiếp cận toàn diện Đức Phanxicô áp dụng trong Laudato Si’ đòi hỏi chúng ta phải mở rộng tầm nhìn trong cuộc thảo luận về sinh thái. Đôi khi trong quá khứ, cuộc thảo luận sinh thái có nguy cơ chỉ quan tâm chủ yếu đến ‘môi trường’ bên ngoài, thường giải quyết các vấn đề như bảo vệ các loài quý hiếm và bảo tồn các hệ sinh thái nguyên sơ. Đức Phanxicô nhắc nhở chúng ta rằng hệ sinh thái toàn diện về cơ bản bao hàm các chiều kích ‘con người’ và ‘xã hội’. Ngài nhắc lại cái nhìn sâu sắc nền tảng từ Đức Thánh Cha Biển Đức XVI về vấn đề này, cụ thể là “không thể phân tích thế giới bằng việc tách biệt chỉ một trong những khía cạnh của nó, bởi lẽ “cuốn sách thiên nhiên là một và bất khả phân ly”, bao gồm cả môi trường, sự sống, tính dục, gia đình, các tương quan xã hội và các khía cạnh khác”.158 (6) Theo đó, bất kỳ thảo luận nào về khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta và việc chữa lành ngôi nhà chung này trước hết cần phải bao gồm toàn thể nhân loại. Đó là chiều kích nhân văn và xã hội của sinh thái mà giờ đây chúng ta sẽ hướng tới để suy tư.
3. Sinh thái nhân văn
Sinh thái nhân văn là thuật ngữ được Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II giới thiệu cách đây gần một phần tư thế kỷ.159 Đức Phanxicô khôi phục cách diễn đạt này trong phần mở đầu của Laudato Si’, nhằm chứng minh mối liên hệ giữa sự xuống cấp của ngôi nhà hành tinh và sự xuống cấp của môi trường nhân văn. Theo ngài, “phá hủy môi trường nhân loại là cực kỳ nghiêm trọng, không chỉ vì Thiên Chúa đã ủy thác thế giới cho chúng ta là những người nam và nữ, nhưng vì sự sống con người là quà tặng cần được bảo vệ khỏi mọi hình thức hạ giá”. (5)
Sinh thái toàn diện của Laudato Si’ thể hiện rõ trong quan niệm về con người, vừa là imago mundi (2) vừa là imago Dei (65). Ngay từ đầu Thông điệp, Đức Thánh Cha nhắc chúng ta rằng “bản thân chúng ta là bụi đất (x.St 2,7); xác thể thực sự của chúng ta được làm từ những yếu tố của đất, chúng ta hít thở bầu khí, đón nhận sự sống và sự trong lành từ nguồn nước của đất”. (2) Đồng thời, khi nhắc đến câu chuyện tạo dựng trong sách Sáng thế, Thông điệp cho thấy “mọi người nam và nữ được tạo dựng từ tình yêu, theo hình ảnh và giống Thiên Chúa (x.St 1,26)”. (65) Nhờ chân lý sâu sắc này, chúng ta có “vị trí độc nhất với tư cách là con người trên thế giới này và trong mối tương quan với môi trường xung quanh”. (15) Với tính độc nhất của con người trong ngôi nhà chung, “không thể có sự canh tân tương quan của chúng ta với thiên nhiên nếu không có sự đổi mới của nhân loại”. (118)
Đức Phanxicô khẳng định trong Laudato Si’ rằng môi trường của con người không chỉ là thế giới tự nhiên mà còn là bối cảnh cụ thể “trong đó con người sinh sống” và “ảnh hưởng đến cách chúng ta nghĩ, cảm nhận và hành động”. (147) Chất lượng cuộc sống con người bị ảnh hưởng khi những bối cảnh này bị xuống cấp. Đức Phanxicô viết:
Trong phòng, trong nhà, nơi làm việc và khu xóm của chúng ta, chúng ta sử dụng môi trường như một cách thể hiện căn tính của chúng ta. Chúng ta nỗ lực để thích nghi với môi trường, nhưng khi nó bị mất trật tự, hỗn loạn hay bão hoà với tiếng ồn và vẻ xấu xí, sự kích thích quá mức sẽ làm cho chúng ta khó hội nhập và khó cảm thấy hạnh phúc. (147)
Đức Phanxicô đề cập đến sự xuống cấp môi trường sống của con người về mặt vật chất. Ví dụ như vấn đề cụ thể là tình trạng thiếu nhà ở tại nhiều nơi trên thế giới và hậu quả tiêu cực của nó đối với chất lượng cuộc sống con người. Do đó, đây là vấn đề nghiêm trọng đối với sinh thái nhân văn. Chúng ta trích dẫn lời của ngài:
Thiếu nhà ở là vấn đề nghiêm trọng ở nhiều nơi trên thế giới, cả vùng nông thôn lẫn những thành phố lớn, vì các khoản ngân sách nhà nước chỉ chi trả một phần rất nhỏ cho nhu cầu này. Không chỉ người nghèo, mà còn nhiều thành phần xã hội khác đều thấy khó sở hữu một ngôi nhà. Sở hữu nhà có tầm quan trọng lớn đối với phẩm giá cá nhân và sự phát triển của gia đình. Đây là vấn đề chính đối với hệ sinh thái nhân văn. (152)
Trong Thông điệp, Đức Phanxicô lưu ý rằng “tình trạng cực nghèo xảy ra ở những vùng thiếu sự hòa hợp, thiếu không gian mở rộng hoặc tiềm năng để hội nhập, có thể dẫn đến tình trạng vô nhân đạo hay bóc lột của các tổ chức tội phạm". (149) Tương tự, “tại những vùng ngoại ô bất ổn của các thành phố lớn, trải nghiệm hằng ngày về tình trạng quá tải và vô danh xã hội tạo ra cảm giác bị mất gốc có thể dẫn đến hành vi chống đối xã hội và bạo lực”. (149)
Tuy nhiên, vẫn có niềm hy vọng là trong nhiều tình huống, những người nghèo và những người giản dị - nạn nhân của các dạng suy thoái môi trường, lại trở thành nhân vật chính cổ võ sinh thái nhân văn đích thực. Đức Phanxicô viết: “Nhiều người ở trong hoàn cảnh như thế vẫn có thể đan dệt những liên kết thuộc về và cùng nhau, biến sự quá tải thành kinh nghiệm của một cộng đồng biết phá vỡ bức tường của cái tôi và vượt qua rào cản của ích kỷ”. (149) Đức Thánh Cha nói về hệ sinh thái nhân văn đáng khen ngợi từ phía những người nghèo trở thành những người thúc đẩy “sự cứu rỗi cộng đồng”. Chúng ta trích dẫn lời ngài:
Có những cá nhân, những nhóm rất sáng tạo và quảng đại ứng phó với những giới hạn của môi trường bằng cách thay đổi điều kiện bất lợi xung quanh, định hướng cuộc đời của họ giữa những ngổn ngang và bất ổn… Đôi khi một hệ sinh thái nhân văn đáng khen ngợi được thực hiện giữa những người nghèo bất chấp biết bao gian khó. Cảm giác ngột ngạt ở những nơi dân cư đông đúc có thể biến tan khi các tương quan gần gũi và ấm áp được phát triển, khi các cộng đồng được lập nên, khi những giới hạn của môi trường được bù đắp bằng đời sống nội tâm của mỗi người cảm thấy gắn bó trong mạng lưới liên đới và thuộc về. Bằng cách này, bất cứ nơi nào cũng có thể biến từ địa ngục trần gian thành khung cảnh cho một đời sống tử tế. (148)
Đức Phanxicô sau đó tiếp tục nói về cấp độ sâu hơn của sinh thái toàn diện, cụ thể là công nhận luật luân lý được ghi khắc trong chính bản chất con người chúng ta. Tôn trọng sự toàn vẹn của thiên nhiên bao hàm sự tôn trọng đối với bản chất con người. Theo Đức Phanxicô: “Sinh thái nhân văn hàm chứa một thực tại sâu xa khác: tương quan giữa đời sống con người và luật luân lý, đã được khắc ghi trong bản tính của chúng ta và cần thiết cho việc tạo nên môi trường có phẩm giá hơn”. (155) Về vấn đề này, ngài trích lời của Đức Thánh Cha Biển Đức XVI về “sinh thái nhân văn”, chính xác dựa trên thực tế rằng “con người cũng có một bản chất mà chính con người phải tôn trọng và không được tự ý thao túng nó”.160 (155)
Một yếu tố thiết yếu của sinh thái nhân văn là chấp nhận và chăm sóc thân xác chúng ta, điều kiện cho chúng ta “tương quan trực tiếp với môi trường và với các thụ tạo khác”. (155) Đây cũng là điều kiện tiên quyết cho tương quan hài hòa với thế giới tự nhiên xung quanh chúng ta. Đức Phanxicô viết: “Đón nhận thân xác như món quà của Thiên Chúa là cần thiết để đón tiếp và chấp nhận toàn thế giới như món quà từ Chúa Cha và ngôi nhà chung của chúng ta. Lý luận rằng chúng ta có quyền tuyệt đối trên thân xác sẽ biến thành ý nghĩ chúng ta có quyền tuyệt đối trên công trình tạo dựng một cách tinh vi”. (155) Sinh thái toàn diện và đích thực đòi hỏi chúng ta chấp nhận thân xác mình trong các yếu tố độc đáo và riêng biệt của nữ tính và nam tính. Đức Thánh Cha lưu ý: “chúng ta có thể vui vẻ chấp nhận món quà cụ thể là một người nam hay một người nữ khác, đón nhận công trình của Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, và thấy được sự phong phú hỗ tương. Tìm cách “xóa bỏ khác biệt giới tính vì không biết đối diện với nó thế nào” là thái độ không lành mạnh”.161 (155)
Chúng ta có thể kết thúc những suy tư về sinh thái nhân văn bằng cách dự báo một chủ nghĩa nhân văn mới và toàn diện. Đức Phanxicô chia sẻ: “Chúng ta rất cần một chủ nghĩa nhân văn có khả năng quy tụ các lãnh vực tri thức với nhau, bao gồm cả kinh tế, để phục vụ tầm nhìn toàn diện và hội nhập hơn”. (141)
4. Sinh thái xã hội
Sinh thái toàn diện có chiều hướng xã hội thiết yếu và không thể thiếu. Vì mọi thứ đều có liên quan, nên mối quan tâm về môi trường không thể được xem xét tách biệt khỏi mối quan tâm về xã hội. Trong khuôn khổ sinh thái toàn diện, bảo vệ thế giới tự nhiên có liên hệ mật thiết với các khía cạnh khác trong sự tồn tại của con người như kinh tế, đời sống xã hội, chính trị và văn hóa, và có những hàm ý cụ thể đối với ích chung. Đức Phanxicô viết:
Khi nói về “môi trường”, chúng ta thực sự muốn nói đến tương quan tồn tại giữa thiên nhiên và xã hội chúng ta đang sống. Không thể xem thiên nhiên như một thứ tách rời khỏi bản thân chúng ta hoặc như một bối cảnh thuần túy để chúng ta sống trong đó. Chúng ta là một phần của thiên nhiên, được hội nhập trong thiên nhiên và liên tục tương tác với thiên nhiên. Để nhận biết lý do một khu vực bị ô nhiễm, cần có một loạt nghiên cứu về xã hội, kinh tế, các lối hành xử và cách thức nắm bắt thực tại của nó. (139)
Với chiều hướng xã hội của cuộc thảo luận sinh thái, “việc phân tích vấn đề môi trường không thể tách rời khỏi việc phân tích con người, gia đình, việc làm và bối cảnh đô thị; cũng vậy, cách thức cá nhân tương quan với bản thân sẽ thể hiện trong cách họ tương quan với tha nhân và môi trường”. (141) Tổ chức xã hội của các cộng đồng loài người có ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường và chất lượng cuộc sống con người. Chúng ta trích dẫn từ Thông điệp:
Nếu mọi sự có liên hệ với nhau thì sự lành mạnh của các tổ chức xã hội cũng tác động đến môi trường và phẩm chất cuộc sống con người. “Mọi vi phạm đến tình liên đới và tình bằng hữu dân sự đều làm tổn hại môi trường”.162 Hơn nữa, điều xảy ra ở bất kì khu vực nào đều có thể ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến những khu vực khác. Do đó, việc tiêu thụ thuốc gây nghiện ở các xã hội giàu sẽ thúc đẩy gia tăng liên tục lượng sản phẩm xuất khẩu từ những vùng nghèo hơn, nơi đó sẽ có tham nhũng, sự sống bị phá hủy và môi trường tiếp tục suy thoái. (142)
Như Đức Phanxicô nhắc nhở “Chúng ta không đối diện với hai khủng hoảng riêng biệt của môi trường và xã hội, nhưng đối diện với một khủng hoảng phức tạp duy nhất cả về xã hội lẫn môi trường”. (139) “Do đó, quan tâm đến môi trường phải gắn liền với tình yêu chân thành dành cho anh em đồng loại và sự dấn thân vững vàng để giải quyết vấn đề của xã hội”. (91) Một xã hội không nghe thấy tiếng kêu của người nghèo cũng sẽ không nghe thấy tiếng kêu của Mẹ Trái Đất. Đức Phanxicô viết với giọng điệu lên án xã hội đương đại của chúng ta:
Khi chúng ta không nhìn nhận giá trị của người nghèo, của phôi thai người, của người khuyết tật… là một phần của thực tại thì thật khó để nghe được tiếng kêu của thiên nhiên, vì mọi sự có liên hệ với nhau. Khi con người tuyên bố độc lập khỏi thực tại và hành xử bằng sự thống trị tuyệt đối, các nền tảng chính yếu của cuộc sống bắt đầu suy sụp”. (117)
Sinh thái toàn diện có những hàm ý nghiêm túc trong cách chúng ta ứng xử không chỉ với thế giới tự nhiên mà còn với đồng loại, đặc biệt những người dễ bị tổn thương nhất. Đức Phanxicô thẳng thắn khi viết: “Vì mọi sự đều có liên hệ với nhau, cho nên việc quan tâm bảo vệ thiên nhiên cũng hoàn toàn không thể chấp nhận được khi biện minh cho việc phá thai. …‘Nếu mất đi sự nhạy bén của cá nhân và xã hội trong việc đón nhận sự sống mới, thì tất cả hình thức tiếp nhận những điều giá trị khác của xã hội cũng trở nên héo tàn’.163” (120)
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô mở rộng thêm khái niệm về sinh thái nói chung và sinh thái xã hội nói riêng khi nói đến ‘sinh thái văn hóa’. Khủng hoảng sinh thái cũng liên quan đến khủng hoảng văn hóa của thời đại chúng ta. Như ngài viết, trong thời đại của chúng ta, “cùng với di sản thiên nhiên, cũng có di sản lịch sử, nghệ thuật và văn hóa đang bị đe dọa”. (143) Chúng ta đang chứng kiến sự biến mất của các nền văn hóa và truyền thống cùng với sự hủy diệt các loài và hệ sinh thái. Như Đức Phanxicô lưu ý, “sự biến mất của một nền văn hóa có thể nghiêm trọng như hoặc thậm chí nghiêm trọng hơn sự biến mất của một loài thực vật hay động vật”. (145)
Đức Phanxicô đặc biệt lưu ý hoàn cảnh đáng thương của các cộng đồng bản địa ở nhiều nơi trên thế giới, những người vẫn tiếp tục bị buộc phải rời bỏ quê hương tổ tiên của họ, thường dưới vỏ bọc của các dự án phát triển.
Theo nghĩa này, nhất thiết phải thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến các cộng đồng bản địa và truyền thống văn hóa của họ. Họ không chỉ là một nhóm thiểu số trong số những nhóm khác, mà phải là đối tác đối thoại chính, đặc biệt khi đề xuất các dự án lớn ảnh hưởng đến đất của họ… Khi họ ở trên đất của mình, chính họ chăm sóc đất tốt nhất. Tuy nhiên, ở nhiều nơi trên thế giới, họ đang bị ép buộc phải rời bỏ quê hương để nhường chỗ cho các dự án nông nghiệp hoặc khai thác mỏ mà không quan tâm đến suy thoái thiên nhiên và văn hóa. (146)
Do đó, bảo vệ sinh thái nhất thiết phải bao gồm việc bảo tồn và thúc đẩy di sản văn hóa của các cộng đồng địa phương. Theo Đức Phanxicô, cần phải tôn trọng quyền của người dân và văn hóa của họ, và kêu gọi “tham dự thường trực và năng động của người dân địa phương từ trong chính nền văn hóa của họ”. (144)
5. Thánh Phanxicô - gương mẫu của sinh thái toàn diện
Đối với Đức Phanxicô, hình mẫu của sinh thái toàn diện chính là thánh Phanxicô thành Assisi, vì tình yêu của ngài dành cho vạn vật, tình yêu dành cho người nghèo và tình yêu dành cho Đấng Tạo Hóa, ba tình yêu hòa quyện thành sự thống nhất cao cả. Đức Phanxicô viết:
Tôi tin rằng Thánh Phanxicô là mẫu gương hoàn hảo cho việc chăm sóc những gì bị tổn thương và sinh thái toàn diện vui tươi, đích thực… Ngài cho chúng ta thấy mối liên kết không thể tách rời giữa việc quan tâm đến thiên nhiên, công lý cho người nghèo, dấn thân xã hội và sự bình an nội tâm. (10)
Đức Phanxicô giúp chúng ta thấy rằng sinh thái toàn diện đòi hỏi sự cởi mở với các phạm trù vượt lên ngôn ngữ toán học và sinh học, và đưa chúng ta đến với bản chất con người. (11)
Đôi khi, Thánh Phanxicô thành Assisi bị hạ thấp thành một nhà thần bí lý tưởng về thiên nhiên khơi nguồn cảm hứng cho nhiều chiến binh sinh thái hiện đại. Rõ ràng như vậy là quá giản lược. Sự hoán cải của chàng trai trẻ Phanxicô thực sự là hoán cải kép ba: với toàn thể Tạo Thành, với người nghèo và cuối cùng với chính Đấng Tạo Hóa. Cuộc sống của Phanxicô – giản dị, nhân hậu và thánh thiện – thực sự là gương mẫu tuyệt đẹp về sinh thái toàn diện cho thời đại chúng ta.164
Chú thích
153 Tập hợp tham khảo cho phần này, xem: A.J. Kelly, Laudato Si’: An Integral Ecology and the Catholic Vision (Adelaide: ATF Press, 2016); D. R. DiLeo (ed.), All Creation is Connected: Voices in Response to Pope Francis’ Encyclical on Ecology, (Winona, MN: Anselm Academic, 2017); V.J. Miller, (ed.), The Theological and Ecological Vision of Laudato si’: Everything Is Connected (London: Bloomsbury, 2017; G. Magill – J. Potter (eds.), Integral Ecology: Protecting Our Common Home (Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2018); D. O’Hara et al. (eds.), Integral Ecology for a More Sustainable World: Dilaogues with Laudato Si’ (Washington, DC: Lexington Books, 2019); J. Ogbonnaya – L. Briola (eds.), Everything is Interconnected. Towards a Globalization with a Human Face and an Integral Ecology (Milwaukee, WI: Marquette Univesity Press, 2019); S. Deneulin, Human Development and the Catholic Social Tradition: Towards an Integral Ecology (London: Routledge, 2021; J. Azetsop – P. Conversi (eds.), Foundations of Integral Ecology (Rome: Gregorian & Biblical Press, 2022); L. Briola, The Eucharistic Vision of Laudato Si’: Praise, Conversion, and Integral Ecology (Washington, DC: Catholic University of America Press, 2023).
154 Xem Vincent J. Miller, “Integral Ecology: Francis’ Spiritual and Moral Vision of Interconnectedness” in The Theological and Ecological Vision of Laudato Si’: Everything Is Connected, ed. Vincent J. Miller (London: Bloomsbury, 2017), 11-28.
155 Giáo lý của Hội Thánh Công Giáo, 340.
156 Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II, Sứ điệp ngày Thế giới Hòa bình năm 1990, 6: AAS 82 (1990), 150.
157 John Bayer, “A Voice Crying in the Desert: Laudato Si’ as Prophecy,” The Way 54 (2015), 79. Xem thêm Denis Edwards, “‘Everything Is Interconnected’: The Trinity and the Natural World in Laudato Si’,” The Australasian Catholic Record 94 (2017), 81-92
158 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29/06/2009), 51: AAS 101 (2009), 687.
159 Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (01/05/1991), 38: AAS 83 (1991), 841.
160 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Address to the German Bundestag, Berlin (22/09/2011): AAS 103 (2011), 668
161 Đức Thánh Cha Phanxicô, Giáo lý (15/04/2015): L’Osservatore Romano, 16/04/2015, p. 8
162 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29/06/2009), 51: AAS 101 (2009), 687
163 Ibid., 663
164 Xem Joshtrom Isaac Kureethadam, Creation in Crisis: Science, Ethics, Theology (New York: Orbis Books, 2014), 371.