Điều răn xanh VII: Học cách cư ngụ mới trong ngôi nhà chung của chúng ta
Điều răn xanh VII bàn về cách sống mới trong ngôi nhà chung của chúng ta. Với bản chất toàn cầu của khủng hoảng sinh thái, nhất thiết phải có sự tham gia và cống hiến của toàn thể cộng đồng nhân loại để bảo vệ trái đất. Đức Thánh Cha Phanxicô đề xuất nhiều cấp độ tham gia khác nhau, từ quốc tế đến quốc gia và địa phương. Ngài cũng cho thấy theo đòi hỏi của công bằng sinh thái, các quốc gia và cộng đồng khác nhau có trách nhiệm chung nhưng khác biệt nhau khi ứng phó khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta. Theo ngài, nguyên nhân gốc rễ của khủng hoảng ngôi nhà chung nằm ở các hệ thống xã hội và kinh tế hiện tại.165 Do đó, ngài đề xuất cách thức mới để quản lý ngôi nhà hành tinh của chúng ta, nền kinh tế mới, cách điều hành mới các cơ quan công cộng và nền văn hóa chính trị mới. Chúng ta cần nền kinh tế mới không xây dựng trên huyền thoại về tăng trưởng vô hạn và loại trừ người nghèo, nhưng tôn trọng chu kỳ của thiên nhiên và phục vụ toàn thể nhân loại. Chúng ta cần nền chính trị mới không phục tùng lợi ích kinh tế và các nhóm vận động quyền lực, nhưng phục vụ cho công ích. Bây giờ chúng ta sẽ tiến hành xem xét chi tiết các yếu tố này.
1. Là cộng đồng toàn cầu, cùng nhau hành động để chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta
Mục đích chính của Laudato Si’ là thúc đẩy nhân loại hành động dứt khoát để cứu ngôi nhà chung cho chính chúng ta và cho các thế hệ tương lai. Theo Đức Phanxicô, “những tác động của sự mất cân bằng hiện tại chỉ có thể được giảm bớt bằng hành động quyết liệt của chúng ta, ở đây và bây giờ”. (161) Vì tất cả chúng ta đều là một gia đình phụ thuộc lẫn nhau, chúng ta cần một kế hoạch chung để ngăn chặn mối đe dọa môi trường sống chung của chúng ta. “Sự phụ thuộc lẫn nhau buộc chúng ta phải nghĩ về thế giới với một kế hoạch chung”. (164) Đức Phanxicô nhắc nhở rằng “tất cả chúng ta có thể hợp tác với nhau như những khí cụ của Thiên Chúa, để chăm sóc công trình sáng tạo, mỗi người theo văn hóa, kinh nghiệm, sự tham gia và tài năng của mình”. (14)
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô nhấn mạnh vai trò của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ ngôi nhà chung. Ngài trình bày cái nhìn tổng hợp về những gì đã được thực hiện cho đến nay, chứng minh một số thất bại rõ ràng cũng như một số thành công đạt được trong quá khứ. Ngài cũng nhắc đến một số thành công còn giới hạn trong lĩnh vực bảo vệ sinh thái từ phía cộng đồng quốc tế. Ngài đề cập đến Công ước Basel về chất thải nguy hại, Công ước về thương mại quốc tế các loài động thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng, Công ước Vienna về bảo vệ tầng ôzôn mà sau đó được thực hiện thông qua Nghị định thư Montreal nổi tiếng,... (168) Tuy nhiên, Đức Phanxicô lưu ý rằng trong những thập kỷ gần đây, có quá ít thành tựu thực sự trong nỗ lực của cộng đồng quốc tế nhằm giải quyết các vấn đề nghiêm trọng mà ngôi nhà chung của chúng ta đang phải đối mặt. Theo ngài, “các Hội nghị Thượng đỉnh thế giới gần đây về môi trường không thoả mãn được những mong đợi, vì thiếu ý muốn chính trị, đã không thể đạt tới những thỏa thuận toàn cầu đầy đủ ý nghĩa và hiệu quả về môi trường”. (166)
Đức Phanxicô tiếp tục đưa ra một số hướng dẫn, chủ yếu về đạo đức, cho hành động chung ở cấp quốc tế nhằm bảo vệ ngôi nhà hành tinh chung của chúng ta. Trong khi đề cập đến các cuộc đàm phán để giảm thiểu biến đổi khí hậu, ngài lưu ý đến nguyên tắc quan trọng về trách nhiệm chung nhưng khác biệt nhau được ghi nhận trong Công ước khung của Liên hiệp quốc về biến đổi khí hậu. Qua Laudato Si’, Đức Phanxicô lên tiếng về mặt đạo đức để bảo vệ các quốc gia nghèo hơn, những quốc gia có nguy cơ phải mang gánh nặng giảm phát thải khí nhà kính. Theo ngài:
Áp đặt biện pháp như vậy sẽ trừng phạt các quốc gia đang cần phát triển nhất. Một sự bất công hơn nữa được thực hiện dưới chiêu bài bảo vệ môi trường. Cuối cùng thì người nghèo lại phải trả giá… Trong bối cảnh này, cần có trách nhiệm chung và riêng, như Hội đồng Giám Mục Bolivia đã nói: “các quốc gia kiếm lợi nhiều từ công nghiệp hóa với lượng lớn khí thải nhà kính phải có trách nhiệm nhiều hơn trong việc giải quyết các vấn đề đã gây ra”.166 (170)
Như Đức Thánh Cha đề cập trong Thông điệp, các quốc gia nghèo không nên bị ép buộc phải chấp nhận các mục tiêu giảm phát thải tại bàn Đàm phán quốc tế về biến đổi khí hậu làm ảnh hưởng đến cuộc đấu tranh vượt qua nỗi khốn khổ của nhiều công dân trong nước. Đối với các nước nghèo, ưu tiên phải là “xóa bỏ tình trạng nghèo đói cùng cực và thúc đẩy sự phát triển xã hội của người dân”. (172) Theo ngài, chúng ta cần kết hợp bảo vệ thế giới tự nhiên với mục tiêu xóa đói giảm nghèo. “Cần có cách tiếp cận tổng thể trách nhiệm hơn để giải quyết cả hai vấn đề: giảm ô nhiễm và tăng phát triển các quốc gia và khu vực nghèo”. (175)
Đức Phanxicô cho thấy nhu cầu của các nước nghèo trong việc gia tăng các hình thức sản xuất năng lượng ít gây ô nhiễm như năng lượng mặt trời và khẳng định rằng “để được như vậy, họ cần sự trợ giúp của những quốc gia đã phát triển lớn mạnh với cái giá của tình trạng ô nhiễm liên tục trên hành tinh”. (172) Trợ giúp như thế nghĩa là “thiết lập những cơ chế và những khoản trợ cấp giúp các nước đang phát triển chuyển đổi công nghệ, trợ giúp kĩ thuật và nguồn tài chính”. (172) Theo Đức Phanxicô, “những khoản chi phí này chắc chắn là những quyết định mang tính đạo đức, có căn nguyên trong sự liên đới của tất cả các dân tộc”. (172)
Trong Thông điệp, Đức Phanxicô kêu gọi sự đồng thuận và quản lý quốc tế về toàn bộ các vấn đề được gọi là “mối quan tâm toàn cầu” như đại dương, vấn đề rác thải biển,... (174) Theo ngài, “cần có khung pháp lý toàn cầu để áp đặt những điều buộc và ngăn chặn những hành động không thể chấp nhận được, chẳng hạn các công ty hoặc các cường quốc xả chất thải bẩn hay những ngành công nghiệp gây ô nhiễm ngoài khơi của các quốc gia khác”. (173) Ngài viết: “sự đồng thuận toàn cầu mới có thể giải quyết những vấn đề sâu xa, chứ không thể giải quyết bằng những hành động đơn phương của các quốc gia riêng lẻ”. (164)
Trong việc bảo vệ ngôi nhà chung và thúc đẩy phúc lợi của nhân loại cũng như toàn thể cộng đồng sinh học, con người có thể và phải đóng góp ở cấp quốc gia lẫn địa phương. Theo Đức Thánh Cha, “các quốc gia riêng lẻ không thể phớt lờ trách nhiệm lập kế hoạch, phối hợp, giám sát và thực thi trong phạm vi biên giới tương ứng” các sáng kiến và luật lệ về môi trường nhằm bảo vệ ngôi nhà hành tinh chung của chúng ta. (177) Đức Phanxicô cũng thấy cần có sự sáng tạo và hành động tích cực trong vấn đề này. Ngài viết: “các khuôn khổ chính trị và thể chế không chỉ tồn tại để tránh việc thi hành tệ hại, nhưng phải cổ võ cách thực hiện tốt nhất, kích thích sự sáng tạo trong việc tìm kiếm các giải pháp mới, tạo điều kiện cho sáng kiến của cá nhân và tập thể”. (177)
Đức Phanxicô đặc biệt đề cập đến sự đóng góp quan trọng của các phong trào sinh thái địa phương và nhiều tổ chức xã hội dân sự trên khắp thế giới trong việc bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta. Ngài chia sẻ:
Xã hội đua nở các tổ chức cổ võ công ích và bảo vệ môi trường tự nhiên hay đô thị. Ví dụ một số tổ chức quan tâm đến khu vực công cộng (tòa nhà, đài phun nước, tượng đài bị bỏ hoang, phong cảnh, quảng trường) và nỗ lực để bảo vệ, khôi phục, cải thiện hay tôn tạo vì nó thuộc về mọi người. Quanh những hoạt động cộng đồng ấy, những tương quan phát triển hay được hồi phục và một cơ cấu xã hội mới nảy sinh. (232)
Laudato Si' rõ ràng có mục đích gây ảnh hưởng và định hình cuộc tranh luận quốc tế về việc chăm sóc ngôi nhà chung và tạo ra sự thay đổi mô hình về lâu dài.167 Chúng ta hy vọng rằng điều này sẽ thực sự xảy ra.
2. Hướng tới nền kinh tế mới để quản lý ngôi nhà chung của chúng ta
Ngoài những hành động cụ thể của nhân loại ở cấp quốc tế, quốc gia và địa phương để quản lý Trái đất, nhất thiết cần một cách thức hoàn toàn mới để quản lý ngôi nhà chung của chúng ta. Chúng ta cần nền kinh tế mới, một nền kinh tế trước hết không kiếm lợi nhuận. Về cơ bản, nền kinh tế đó là Wirtschaft như người Đức thường nói, nghĩa là vận dụng hoặc chăm sóc môi trường sống thích hợp như một chủ quán trọ sẽ làm; đó là Haushalt, nghĩa là điều hành, quản lý hộ gia đình của chính mình. Đây là nguyên nghĩa tiếng Hy Lạp của thuật ngữ kinh tế học (oikos + nomos), nghĩa là luật hay quy tắc trong gia đình. Ngày nay, trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái đương đại, nền kinh tế cần phải hiểu như nghệ thuật và khoa học để quản lý ngôi nhà hành tinh chung của chúng ta.
Tình trạng suy thoái ngôi nhà chung phần lớn liên quan đến việc quản lý cách sai lầm trong quá khứ gần đây, do các lý thuyết kinh tế sai lầm dẫn dắt. Niềm tin bao trùm định hướng chủ nghĩa tư bản kinh tế hiện đại xem thiên nhiên chỉ đơn thuần là nhà kho tài nguyên được sử dụng cho mục đích tiêu dùng của con người. Theo đó, thế giới tự nhiên bị thu gọn thành vô số hàng hóa được tính toán tỉ mỉ về giá trị tiền tệ, để sử dụng, lưu trữ và trao đổi. “Thiên nhiên mang một ý nghĩa duy nhất, đó là ‘tài nguyên’ hay ‘nguyên liệu thô’ để con người khai thác và sử dụng”.168 Mô hình định lượng trong nhận thức về thiên nhiên tiếp tục định hình các giá trị và tư duy của xã hội đương đại, vì các quốc gia và xã hội được đánh giá dựa trên GNP (tổng sản phẩm quốc gia), sự phát triển được đánh giá dựa trên khả năng khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên của trái đất.
Trong Laudato Si', Đức Phanxicô chỉ trích kinh tế học hiện đại chủ yếu vì quan điểm một chiều của nó về thế giới tự nhiên như một kho tài nguyên cho con người tiêu dùng và tách rời khỏi các quan tâm về xã hội và môi trường. Ngài viết:
Nguyên tắc tối đa hóa lợi nhuận, có khuynh hướng tách rời khỏi những suy xét khác, phản ánh một khái niệm sai lầm về kinh tế. Bao lâu chỉ lo gia tăng sản xuất, thì bấy lâu người ta không quan tâm đến nguồn tài nguyên tương lai hay sự lành mạnh của môi trường; bao lâu người ta chỉ lo khai thác rừng để gia tăng sản xuất, thì bấy lâu họ chẳng quan tâm gì đến những mất mát đi kèm với tình trạng sa mạc hóa đất đai, gây nguy hại cho sự đa dạng sinh học hoặc gia tăng tình trạng ô nhiễm. Tắt một lời, các doanh nghiệp kiếm lợi bằng việc tính toán và chỉ trả một phần rất ít các khoản chi phí liên quan. (195)
Đức Phanxicô viết trong Laudate Deum: “não trạng đạt được lợi ích tối đa với chi phí tối thiểu, được ngụy trang bởi tính hợp lý, tiến bộ và những lời hứa hão huyền, dẫn đến không có bất kỳ bận tâm chân thành nào đối với ngôi nhà chung và bất kỳ quan tâm thực sự nào để hỗ trợ người nghèo, người thiếu thốn bị xã hội của chúng ta bỏ rơi”.169
Theo Đức Phanxicô, các lý thuyết kinh tế thị trường tự do hiện nay hoàn toàn không phù hợp để bảo vệ ngôi nhà hành tinh của chúng ta. Đức Phanxicô nhắc lại lời khẳng định của Đức Thánh Cha Biển Đức XVI trong Caritas in Veritate: “tự nó, thị trường không thể đảm bảo sự phát triển toàn diện của con người và sự hòa nhập xã hội”.170 (109) Kinh tế thị trường, theo Đức Phanxicô, hoàn toàn không đủ khả năng để bảo vệ thế giới tự nhiên và bảo vệ nhu cầu của người nghèo. Ngài viết:
…chúng ta cần loại bỏ khái niệm có tính ma thuật về thị trường có xu hướng nghĩ rằng các vấn đề được giải quyết bằng cách gia tăng lợi nhuận của các công ty hay cá nhân. Có thực tế không khi hy vọng rằng những người đang bị ám ảnh tối đa hóa lợi nhuận sẽ dừng lại để suy nghĩ về mối nguy hại đến môi trường mà họ để lại cho thế hệ tương lai? Nơi nào chỉ tính đến lợi nhuận, nơi đó sẽ không lưu tâm đến nhịp điệu của thiên nhiên, những giai đoạn hư hoại và tái tạo, hoặc tính phức tạp của các hệ sinh thái bị thay đổi đáng kể do sự can thiệp của con người. Hơn nữa, khi nói đến đa dạng sinh học, đa số mọi người đều xem đó như một nguồn kinh tế có sẵn cần bảo tồn, chứ không suy nghĩ nghiêm túc về giá trị đích thực của mọi sự, tầm quan trọng của nó đối với con người và các nền văn hóa, mối quan tâm và nhu cầu của người nghèo. (190)
Hệ thống kinh tế hiện tại phần lớn loại trừ các bộ phận nghèo và dễ bị tổn thương trong xã hội. Toàn cầu hóa cùng với “nền kinh tế loại trừ” (Tông huấn Niềm Vui Tin Mừng, 53-54) đã khiến hàng trăm triệu người bị bỏ lại phía sau: 1,2 tỷ người không có điện, 870 triệu người bị suy dinh dưỡng, gần 1 tỷ người không tiếp cận được nguồn nước uống sạch, an toàn và 1,7 tỷ người, gần 1/4 dân số thế giới, sống ở các quốc gia đang gặp áp lực về nước.171 Nền kinh tế thế giới đã tăng trưởng gấp 20 lần chỉ trong vòng một thế kỷ qua.172 Nó đang tạo ra của cải ở quy mô rộng chưa từng có trước đây. Đồng thời, nó cũng gây ra mức độ bất bình đẳng tổng thể chưa từng có.173 Rõ ràng là tăng trưởng kinh tế đã không mang lại lợi ích công bằng cho mọi người trong xã hội. Sự bất bình đẳng đáng kể vẫn tồn tại và nhiều nhóm dễ bị tổn thương nhất trong xã hội đã bị bỏ lại phía sau. Đức Phanxicô nhận thấy sinh thái, kinh tế và công bằng có liên kết nội tại chặt chẽ.174
Ngày nay, chúng ta cần một nền kinh tế 'sinh thái' mới, tôn trọng các hệ sinh thái và chu kỳ tự nhiên của ngôi nhà hành tinh, nơi chúng ta sinh sống và phục vụ toàn thể nhân loại. Như Anthony Annett đã nhận xét cách đúng đắn, “tầm nhìn kinh tế của Đức Phanxicô là tầm nhìn nhân văn”.175 Theo Đức Thánh Cha, chúng ta cần “sinh thái kinh tế có khả năng thu hút tầm nhìn rộng hơn về thực tại”. (141) Để phù hợp với tinh thần của sinh thái toàn diện trong Laudato Si’, Đức Phanxicô viết và trích dẫn Tuyên ngôn Rio về Môi trường và Phát triển: “bảo vệ môi trường là ‘một phần thiết yếu của tiến trình phát triển và không thể tách riêng khỏi tiến trình để xem xét’.176 Chúng ta rất cần một chủ nghĩa nhân văn có khả năng quy tụ các lãnh vực tri thức lại với nhau, bao gồm cả kinh tế, để phục vụ một tầm nhìn toàn diện và hội nhập hơn”. (141)
Nền kinh tế sinh thái bác bỏ huyền thoại về sự tăng trưởng vô hạn được coi là bất khả xâm phạm trong mô hình kinh tế đang thống trị và cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến bóc lột ngôi nhà chung của chúng ta. Đức Phanxicô chỉ trích việc dễ dàng chấp nhận “ý tưởng tăng trưởng vô biên hoặc không giới hạn, vốn tỏ ra rất hấp dẫn đối với các nhà kinh tế, tài chính và chuyên gia về công nghệ. Nó dựa trên sự dối trá rằng có một nguồn cung cấp vô tận các tài nguyên của trái đất, và điều đó dẫn đến việc hành tinh này bị vắt kiệt vượt quá mọi giới hạn”. (106) Theo Đức Phanxicô, đã đến lúc phải nghĩ đến việc kìm chế sự tăng trưởng nhân gấp của nền kinh tế hoặc thậm chí thúc đẩy một hình thức giảm tăng trưởng đối với các nền kinh tế tiên tiến, để các cộng đồng nghèo hơn có thể đạt mức tăng trưởng kinh tế cần thiết cho cuộc sống xứng hợp nhân phẩm. Đức Phanxicô viết về vấn đề này, lấy cảm hứng từ Đức Thánh Cha Biển Đức XVI:
Nếu như trong một số trường hợp, sự phát triển bền vững có liên quan đến những hình thức tăng trưởng mới, thì trong trường hợp khác lại có sự gia tăng lòng tham và vô trách nhiệm diễn ra nhiều thập niên qua. Chúng ta cần nghĩ đến việc kìm chế sự tăng trưởng bằng cách đặt ra những giới hạn hợp lý và thậm chí cần phải quay lại trước khi quá muộn. Thật bất ổn biết bao khi có những người liên tục tiêu thụ và phá hủy, trong khi những người khác lại không thể sống phù hợp với nhân phẩm. Đó là lý do vì sao đã đến lúc phải chấp nhận sự phát triển chậm lại ở một số nơi trên thế giới, để cung cấp nguồn lực cho những nơi khác được tăng trưởng lành mạnh. Đức Thánh Cha Biển Đức XVI nói rằng “những xã hội tiến bộ về công nghệ phải chuẩn bị để khích lệ lối sống điều độ hơn, trong khi giảm tiêu thụ năng lượng và cải thiện hiệu quả của nó”.177 (193)
Theo Đức Phanxicô, việc định hướng lại nền kinh tế đòi hỏi “xác định lại quan niệm của chúng ta về sự tiến bộ”. (194) Bản chất xã hội của sinh thái “nhất thiết đòi hỏi suy tư và tranh luận về các điều kiện cần thiết cho sự sống và sự tồn tại của xã hội, cũng như sự chính trực cần thiết để đặt câu hỏi về một số mô hình phát triển, sản xuất và tiêu dùng”. (138) Vì vậy, “sự phát triển công nghệ và kinh tế không để lại cho tương lai một thế giới tốt đẹp và chất lượng sống toàn diện cao hơn thì không được coi là tiến bộ”. (194)
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô chỉ trích nền văn hóa loại bỏ hiện tại của chúng ta và cảm thấy hối tiếc khi chúng ta chưa đạt được mô hình sản xuất kinh tế “tuần hoàn” là mô hình sẵn có trong tự nhiên. Chúng ta trích dẫn lời của ngài:
Thật khó để chúng ta chấp nhận rằng cách thức các hệ sinh thái tự nhiên hoạt động là mẫu mực: thực vật tổng hợp các chất dinh dưỡng nuôi các loài động vật ăn cỏ; những loài này đến lượt nó lại trở thành thực phẩm cho động vật ăn thịt, là loài sản sinh ra khối lượng lớn các chất hữu cơ cần thiết cho sự lớn lên của những thế hệ thực vật mới. Tuy nhiên, hệ thống công nghiệp của chúng ta, ở đoạn cuối của quy trình sản xuất và tiêu thụ, không tạo ra khả năng để hấp thụ và tái sử dụng chất thải và các sản phẩm phụ. Chúng ta đã không tìm cách áp dụng mô thức tuần hoàn của việc sản xuất có khả năng bảo tồn các nguồn lực cho hiện tại và các thế hệ tương lai, giới hạn càng nhiều càng tốt việc sử dụng các nguồn không thể tái tạo, điều tiết việc tiêu thụ, tối đa hóa việc sử dụng hiệu quả, tái sử dụng và tái chế chúng. (22)
Lời kêu gọi can trường của Đức Phanxicô về việc chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang các dạng năng lượng tái tạo đáng được đề cập đặc biệt, vì ngày nay nhu cầu năng lượng của thế giới phụ thuộc gần 80% vào nhiên liệu hóa thạch, vốn là nguyên nhân lớn nhất gây ra tình trạng nóng lên toàn cầu. Đức Phanxicô khẳng định: “Chúng ta biết công nghệ dựa trên việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch có tính gây ô nhiễm cao - đặc biệt là than, nhưng cũng có cả dầu hay ít hơn là khí - chúng cần phải được thay thế dần dần và không được trì hoãn nữa.” (165) Ngài cũng lo ngại rằng “cộng đồng quốc tế vẫn chưa đạt được những thỏa thuận đầy đủ về trách nhiệm chi trả cho sự chuyển đổi năng lượng”. (165) Mặc dù có những chi phí trước mắt của quá trình chuyển đổi này, Đức Thánh Cha cho rằng chi phí thực sự của chúng “thấp hơn so với những rủi ro của biến đổi khí hậu”. (172) Tuy nhiên, như Đức Phanxicô ghi nhận trong Laudato Deum, “thật đáng tiếc, khủng hoảng khí hậu không thực sự là chủ đề được các cường quốc kinh tế quan tâm, họ vốn chỉ quan tâm đến việc đạt được lợi nhuận tối đa với chi phí tối thiểu và trong thời gian ngắn nhất”.178
Như Naomi Klein phát biểu, “hệ thống kinh tế và hệ thống hành tinh của chúng ta hiện đang chiến tranh”.179 Khủng hoảng sinh thái đương thời, khủng hoảng ngôi nhà chung của chúng ta, là lời nhắc nhở rõ ràng về sự thật này và là lời kêu gọi rõ ràng phải xây dựng cách quản lý Trái đất mới. Klein viết: “Đó là lời cảnh tỉnh về nền văn minh. Một Thông điệp mạnh mẽ – được nói bằng ngôn ngữ của hỏa hoạn, lũ lụt, hạn hán và tuyệt chủng – nói với chúng ta rằng cần một mô hình kinh tế hoàn toàn mới và cách thức mới để chia sẻ hành tinh này”.180
Cùng với nền kinh tế mới, được hiểu là nghệ thuật quản lý ngôi nhà hành tinh, một nền văn hóa chính trị phù hợp cũng vô cùng quan trọng. Như Đức Phanxicô chỉ ra, “kinh tế mà không có chính trị thì không thể biện minh được”. (196) Giờ đây chúng ta sẽ chú ý tới nền văn hóa chính trị mới cần thiết để quản lý ngôi nhà chung của chúng ta.
3. Nền văn hóa chính trị mới để chăm sóc ngôi nhà hành tinh chung của chúng ta
Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái hiện nay, việc đảm bảo khả năng sống được trong ngôi nhà chung của chúng ta trở thành điều quan trọng nhất cho mọi công ích, vì đó là điều kiện tiên quyết để hoàn thành những điều còn lại. Một nền chính trị với ơn gọi hàng đầu là phục vụ công ích có vai trò quan trọng và không thể thiếu được.
Trong Laudato Si’, Đức Phanxicô phê phán nền văn hóa chính trị hiện nay không bảo vệ môi trường tự nhiên nơi xã hội loài người tồn tại. Theo ngài, nền chính trị ngày nay thường thiếu tầm nhìn dài hạn về bảo vệ môi trường, chủ yếu vì bị thúc đẩy bởi xu hướng tiêu dùng nhằm thỏa mãn ngay lập tức. Ngài viết: nền văn hóa của chủ nghĩa tiêu thụ “ưu tiên lợi ích ngắn hạn và lợi ích cá nhân” (184), không tạo điều kiện thuận lợi cho các chính sách có tầm nhìn xa của việc bảo vệ ngôi nhà chung.
Một nền chính trị quan tâm đến kết quả trước mắt được thành phần tiêu dùng ủng hộ chỉ hướng đến sự tăng trưởng ngắn hạn. Đối phó với quyền lợi trong việc bầu cử, các chính phủ chần chừ không muốn gây phẫn nộ công chúng bằng những biện pháp ảnh hưởng đến mức tiêu dùng hoặc gây rủi ro cho việc đầu tư nước ngoài. Nền chính trị thiển cận làm trì hoãn chương trình nghị sự có tầm nhìn xa về môi trường trong chương trình tổng thể của các chính phủ. (178)
Theo Đức Phanxicô, một vấn đề lớn của chính trị ngày nay là quá lệ thuộc vào lợi ích kinh tế. Tình trạng này thực sự là một trở ngại cho những nỗ lực giải quyết các vấn đề sinh thái trên toàn thế giới. Đức Phanxicô cho rằng do “những lợi ích quyền lực” (50) như vậy khiến các hội nghị thượng đỉnh quốc tế về biến đổi khí hậu cho đến nay thất bại. Theo ngài, “có quá nhiều lợi ích đặc biệt và lợi ích kinh tế… áp đảo công ích và thao túng thông tin để các kế hoạch của riêng họ không bị ảnh hưởng”. (54)
Đức Phanxicô đặc biệt chỉ trích việc các công ty đa quốc gia bóp nghẹt cơ cấu chính trị. “Thế kỷ 21, trong khi duy trì các hệ thống điều hành được thừa hưởng từ quá khứ, lại đang chứng kiến sự suy yếu sức mạnh của các nhà nước quốc gia, chủ yếu vì thành phần kinh tế và tài chính xuyên quốc gia có xu hướng thắng thế chính trị”. (175) Ngài nêu lên một số thực thể kinh tế “nắm nhiều quyền lực hơn cả quốc gia”. (196) Họ thực sự nắm giữ quyền lực chưa từng có trong lĩnh vực chính trị và kinh tế toàn cầu.
Chống lại nền văn hóa chính trị hiện tại đang lụy vào lợi ích kinh tế và góp phần tàn phá ngôi nhà chung của hành tinh chúng ta, Đức Phanxicô thúc đẩy nền chính trị phục vụ công ích. Ngài khẳng định “xã hội nói chung và nhà nước nói riêng có nghĩa vụ bảo vệ và thúc đẩy công ích”. (157) Theo ngài, nguyên tắc bổ trợ, được ghi rõ trong giáo huấn xã hội Công Giáo, “đòi hỏi ý thức trách nhiệm lớn hơn cho công ích từ những người đang nắm giữ quyền lực”. (196) Đức Phanxicô kêu gọi nền văn hóa chính trị mới có tầm nhìn xa và triệt để.
Điều cần thiết là nền chính trị có tầm nhìn xa, có cách tiếp cận mới mẻ, toàn diện và liên ngành để giải quyết các khía cạnh khác nhau của khủng hoảng… Một chiến lược thay đổi thực sự mời gọi chúng ta suy nghĩ lại về toàn bộ tiến trình của nó, một vài suy xét hời hợt về sinh thái thôi thì không đủ, cần đặt vấn đề về luận lý cơ bản của văn hóa thời nay. (197)
Đức Phanxicô nhấn mạnh việc “đưa chương trình nghị sự về môi trường có tầm nhìn xa vào chương trình nghị sự tổng thể của các chính phủ”. (178) Theo ngài, “khả năng quản lý nhà nước thật sự được thể hiện khi vẫn duy trì được những nguyên tắc cao đẹp và quan tâm đến công ích lâu dài trong những thời kỳ gian khó”. (178) Ngài tiếp tục giải thích rằng tầm nhìn dài hạn là thiết yếu để giải quyết khủng hoảng mà ngôi nhà chung đang phải đối mặt. “Tính liên tục là cần thiết, vì các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường không thể bị thay đổi sau mỗi lần thay đổi chính phủ”. (181)
Với đặc tính toàn cầu của khủng hoảng sinh thái đương thời, Đức Phanxicô kêu gọi “một thẩm quyền chính trị thế giới đích thực”, canh tân lời kêu gọi của các vị tiền nhiệm là Đức Gioan XXIII và Biển Đức XVI.181 Chúng ta cần một thể chế toàn cầu “để quản lý kinh tế toàn cầu; để làm sống lại các nền kinh tế đã bị quật ngã bởi khủng hoảng; để tránh sự suy thoái của khủng hoảng hiện tại và hậu quả là tình trạng mất cân đối lớn hơn; để giải trừ quân bị toàn diện và đúng lúc, để có an toàn thực phẩm và hòa bình; để đảm bảo việc bảo vệ môi trường và điều tiết di dân”. (175) Theo Đức Phanxicô, chúng ta cần “những tổ chức quốc tế mạnh mẽ và hiệu quả hơn, với những cơ quan được bổ nhiệm cách khách quan thông qua thỏa thuận giữa các chính phủ quốc gia và có quyền áp đặt biện pháp trừng phạt”. (175) Mặt khác, quan trọng là đảm bảo rằng cộng đồng địa phương “có vị trí đặc biệt trên bàn đàm phán; họ quan tâm đến tương lai của chính họ và con cháu, đồng thời xem xét các mục tiêu vượt lên trên lợi ích kinh tế trước mắt”. (183)
Đức Phanxicô khẳng định trong Thông điệp, chính trị có vai trò không thể thiếu trong nỗ lực bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta. Ngài cho biết “nếu công dân không kiểm soát quyền lực chính trị - cấp quốc gia, khu vực và thành thị - thì không thể kiểm soát được thiệt hại đến môi trường”. (179)
4. Tầm nhìn rộng lớn của công ích
Một tiêu chí rõ ràng mà Đức Phanxicô đề xuất trong Laudato Si’, phù hợp với giáo huấn xã hội Công Giáo, đó là cả chính trị và kinh tế đều phải phục vụ công ích và nhất là sự sống con người. Ngài viết:
Chính trị không được lụy phục kinh tế, cũng như kinh tế không được lụy phục mệnh lệnh của mô hình kĩ trị chạy theo hiệu quả. Ngày nay, với quan điểm về công ích, chính trị và kinh tế cần gấp rút có cuộc đối thoại thẳng thắn về việc phục vụ sự sống, đặc biệt là sự sống con người. (189)
Trong Laudato Si', Đức Phanxicô nhắc lại định nghĩa về công ích của Công đồng Vatican II là “tổng thể những điều kiện của đời sống xã hội cho phép các nhóm xã hội và các thành viên cá nhân đạt đến sự thành toàn cách tương đối hoàn hảo và dễ dàng”.182 (156) Ngài lặp lại trong Thông điệp nguyên tắc cơ bản trong Hiến chế Công đồng Vatican II Gaudium et Spes: “Thiên Chúa đã định trái đất và mọi thứ trong đó cho mọi người và mọi quốc gia”.183 (x.158) Theo ngài, nhờ theo đuổi công ích không mệt mỏi và tận tâm mới có thể bảo vệ ngôi nhà hành tinh của chúng ta và những cư dân dễ bị tổn thương nhất.
Đức Phanxicô lưu ý trong Laudato Si’, “khái niệm về công ích cũng mở rộng đến các thế hệ tương lai”, “những người đến sau chúng ta”. (159) Theo ngài, “chúng ta không còn có thể nói về phát triển bền vững mà không có sự liên đới giữa các thế hệ. Nghĩ đến thế giới mà chúng ta để lại cho các thế hệ tương lai, chúng ta sẽ nhìn mọi sự theo cách khác; chúng ta nhận biết rằng thế giới là món quà đã được lãnh nhận cách nhưng không thì cũng phải chia sẻ với người khác cách nhưng không.” (159)
Điều lớn lao nhất của mọi công ích chính là ngôi nhà hành tinh chung, nơi chúng ta sống như một gia đình với anh chị em đồng loại và phần còn lại của cộng đồng sinh vật. Việc chăm sóc và bảo vệ nó trở thành lợi ích chung thực sự cần được nhân loại theo đuổi trong kỷ nguyên khủng hoảng hành tinh hiện nay.
Chú thích
165 Venugopalan Ittekkot và Eleanor Milne, “Encyclical Letter ‘Laudato Si’: A Gentle But Firm Nudge from Pope Francis,” Environmental Development 17 (2016), 1
166 Hội đồng Giám Mục Bolivia, Thư Mục vụ về sự Phát triển Môi trường và Con người tại Bolivia El universo, don de Dios para la vida (03/2012), 86
167 Jeffrey Mazo, “The Pope’s Divisions,” Survival 57/4 (2015), 209
168 David Toolan, At Home in the Cosmos (New York: Orbis Books, 2001), 43-44.
169 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum: Apostolic Exhortation to All People of Good Will on the Climate Crisis (Vatican City: Libreria Editrice Vaticana, 2023), 31
170 Xem Đức Thánh Cha Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29/06/2009), 35: AAS 101 (2009), 671
171 Số liệu từ World Bank: http://www.worldbank.org/mdgs/environment.html (accessed on 7th February 2015); M.A. Maslin, “Climate Change: Essential Knowledge for Developing Holistic Solutions to Our Climate Crisis,” Emerging Topics in Life Sciences 3/2 (2019), 245-256.
172 Xem Angus Maddison, The World Economy: Historical Statistics (Paris: OECD, 2004); UNEP, Global Environment Outlook 5: Environment for the Future of All (Nairobi: UNEP, 2012), 5.
173 Tim O’Riordan, Alan McGowan, Ralph Hamann, Myanna Lahsen, and Linxiu Zhang, “The Legacy of the Papal Encyclical,” Environment: Science and Policy for Sustainable Development 57/6 (2015), 2.
174 Mary Evelyn Tucker, “Ecological Challenges Evoke Ethical Response,” Environment: Science and Policy for Sustainable Development 57/6 (2015), 25.
175 Anthony Annett, “The Economic Vision of Pope Francis” in The Theological and Ecological Vision of Laudato Si’: Everything Is Connected, ed. Vincent J. Miller (London: Bloomsbury, 2017), 160.
176 Rio Declaration on Environment and Development (14/06/1992), Principle 4.
177 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Sứ điệp ngày Thế giới Hòa bình năm 2010, 9: AAS 102 (2010), 46.
178 Đức Thánh Cha Phanxicô, Laudate Deum, 13.
179 Naomi Klein, This Changes Everything: Capitalism vs. the Climate (London: Penguin Books, 2015), 21.
180 Ibid., 25.
181 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29/06/2009), 67: AAS 101 (2009).
182 Công đồng Đại kết Vatican II, Hiến chế Mục vụ trong thế giới hiện đại Gaudium et Spes, 26.
183 Ibid., 69.