Điều răn xanh VIII: Giáo dục công dân sinh thái
Việc chăm sóc ngôi nhà hành tinh chung đang bị thương tích đòi hỏi sự đổi mới sâu sắc trong lối sống của chúng ta. Đó là thách thức lớn đang chờ đợi nhân loại. Như Đức Thánh Cha Phanxicô khẳng định: “Thách đố lớn về văn hóa, thiêng liêng và giáo dục vẫn đang ở phía trước và đòi hỏi chúng ta con đường canh tân lâu dài”. (202) Chương cuối của Thông điệp được dành cho giáo dục và linh đạo sinh thái cách chính đáng, giống như đôi cánh có thể giúp con người bay trên hành trình hoán cải sinh thái suốt cuộc đời.
Điều răn xanh VIII bàn về giáo dục sinh thái, còn linh đạo sinh thái sẽ được đề cập ở phần tiếp theo. Vì khủng hoảng ngôi nhà chung là do hoạt động của con người gây ra, nên chúng ta cần thay đổi triệt để lối sống do tiêu thụ dẫn dắt, vốn đang gây tổn thất nặng nề cho sự bền vững của ngôi nhà hành tinh. Những thay đổi sâu sắc như vậy chỉ có thể được thực hiện thông qua giáo dục. Trong Thông điệp, Đức Phanxicô kêu gọi suy nghĩ lại về giáo dục môi trường để tạo nên một giao ước mới giữa nhân loại và thế giới tự nhiên. Chúng ta cần nền giáo dục toàn diện có thể thiết lập lại sự hòa hợp với thiên nhiên, với đồng loại và với Đấng Siêu việt. Đức Thánh Cha cũng nói đến sự đa dạng của các môi trường giáo dục sinh thái: trường học, gia đình, phương tiện truyền thông, giáo lý, nhà đào luyện các tu sĩ,... Chúng ta sẽ kết thúc bằng lưu ý về tầm quan trọng của giáo dục công dân sinh thái trong thời điểm mấu chốt của tình trạng khẩn cấp trên hành tinh.
1. Thách đố của lối sống mới chống lại chủ nghĩa tiêu thụ tràn lan
Tình trạng bấp bênh của ngôi nhà chung ngày nay đòi chúng ta phải can đảm lựa chọn lối sống “ngược dòng văn hóa”. (108) Với mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng, các giải pháp đơn giản như một chút tái chế hoặc thỉnh thoảng đi xe đạp sẽ không hiệu quả. Như Mark Dowd viết: “Chúng ta không nên tự lừa dối mình khi nghĩ rằng các hoạt động như 'cất lại ghế xếp', bỏ dùng túi nhựa và thay bóng đèn tiết kiệm là đủ để chuyển hướng những điều đang gây suy thoái môi trường".184 Chúng ta nhất thiết cần một lối sống hoàn toàn mới nếu muốn cứu ngôi nhà hành tinh cho chính chúng ta và cho các thế hệ tương lai.
Để cứu lấy ngôi nhà chung, điều chúng ta cần phải vượt qua nhất là thói nghiện tiêu thụ hoang phí, vốn rất phổ biến trong các xã hội kinh tế phát triển và lan rộng như cháy rừng đến những nơi còn lại của thế giới với sự toàn cầu hóa của mô hình kinh tế tân tự do hiện nay. Lối sống tiêu thụ quá mức, nhất là của những tầng lớp giàu có và thịnh vượng trong xã hội, đang làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên của hộ gia đình chung của chúng ta. Như Đức Phanxicô lưu ý trong Thông điệp, chúng ta là nạn nhân của chủ nghĩa tiêu thụ cưỡng bức, vốn cũng là nguồn gây lo lắng chính cho nhân loại hậu hiện đại. Chúng ta trích dẫn lời ngài:
Vì thị trường có xu hướng cổ võ tiêu thụ cực độ để bán sản phẩm, nên người ta dễ bị cuốn vào cơn lốc mua sắm và tiêu xài không cần thiết. Mô hình tiêu thụ cưỡng bức là một trong những ví dụ về ảnh hưởng của mô hình kinh tế - kĩ thuật lên các cá nhân… Mô hình này khiến người ta tin rằng họ thực sự tự do bao lâu họ được tự do tiêu thụ, nhưng thực tế cho thấy điều này chỉ có nơi một số ít người nắm giữ quyền lực kinh tế và tài chính. Giữa sự nhầm lẫn này, nhân loại hậu hiện đại vẫn chưa đạt được nhận thức mới về bản thân, một nhận thức có khả năng hướng dẫn và định hướng, và sự thiếu căn tính này gây ra tình trạng bất an. (203)
Mức tiêu thụ tham lam của chúng ta thực sự đang cướp bóc ngôi nhà chung. Việc tiêu thụ nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên quan trọng rõ ràng đã vượt quá tốc độ tái tạo của chúng. Đối với các nguồn tài nguyên thiên nhiên quan trọng như thủy sản, rừng, đa dạng sinh học và đặc biệt là nước ngọt, chúng ta đang nhanh chóng tiến đến ngưỡng tới hạn. Trong kỷ nguyên Holocene và trong gần 6.000 năm qua kể từ khi nền văn minh bắt đầu, chúng ta đã sống nhờ vào sản lượng bền vững của các hệ thống tự nhiên trên Trái đất. Nhưng trong những thập kỷ gần đây, có vẻ như chúng ta đang sử dụng quá mức nguồn tài nguyên thiên nhiên của hành tinh để duy trì hoạt động của chúng ta. Thật vậy, cơ chế Phân tích Dấu chân Sinh thái phổ biến và được sử dụng rộng rãi cho thấy rõ ràng xu hướng tiêu thụ quá mức đáng báo động. Hiện tại, toàn thể nhân loại đang sử dụng hay đúng hơn là tiêu thụ quá mức 1,5 hành tinh mỗi năm và tình hình được dự đoán sẽ còn tồi tệ hơn trong tương lai nếu tính mức tiêu thụ và rác thải hiện tại.185
Sự cạn kiệt nhanh chóng các tài nguyên thiên nhiên trên hành tinh do dửng dưng với bối cảnh sinh thái rộng lớn là công thức chắc chắn dẫn đến thảm họa toàn cầu. Như Seán McDonagh lưu ý: “Sổ cái kế toán của Trái đất, mà phân tích đến cùng là sổ cái thật duy nhất, cho chúng ta biết rằng Trái đất hữu hạn và dễ tổn thương, các hệ thống tự nhiên sẽ cạn kiệt nghiêm trọng và có thể sụp đổ nếu con người không bắt đầu tái định hình cuộc sống dưới ánh sáng của sự tính toán sinh thái thực tiễn này”.186 Không có thế hệ nào sống sót được sau khi liên tục phá hủy các tương quan trong đó. Chúng ta cũng vậy.
Laudato Si’ phê bình sâu sắc “nền văn hóa loại bỏ” mà tất cả chúng ta đều góp phần.187 Thông điệp lên án rõ ràng nền văn hóa tham lam và chủ nghĩa vật chất, được thể hiện trong cái gọi là văn hóa mua sắm của thời đại chúng ta.188 Trong Thông điệp, Đức Phanxicô cũng đưa ra một chẩn đoán đầy đủ về nguồn gốc kiểu tiêu thụ liều lĩnh của chúng ta:
Khi con người cho mình là trung tâm và khép kín, lòng tham của họ sẽ gia tăng. Tâm hồn con người càng trống rỗng bao nhiêu thì họ càng cần nhiều thứ để mua, để sở hữu và tiêu thụ bấy nhiêu. Họ dường như không thể chấp nhận những giới hạn do thực tại áp đặt. Theo hướng này, cảm thức đích thực về công ích cũng sẽ biến mất. Khi những thái độ như thế lan rộng thì các chuẩn mực xã hội sẽ chỉ được tôn trọng khi chúng không mâu thuẫn với nhu cầu cá nhân. Vì thế mối bận tâm của chúng ta không thể chỉ giới hạn ở những biến cố thời tiết khắc nghiệt, nhưng phải mở rộng đến những hậu quả tàn khốc của tình trạng bất ổn xã hội. Ám ảnh với lối sống tiêu thụ, nhất là khi chỉ có một số ít người có khả năng duy trì lối sống ấy, sẽ dẫn tới bạo lực và hủy diệt lẫn nhau. (204)
Chống lại mô hình tiêu thụ không lành mạnh đang phá hủy các trụ cột vật lý và xã hội của ngôi nhà chung, Đức Phanxicô kêu gọi “thay đổi triệt để trong lối sống” vốn “có thể gây áp lực lành mạnh lên những người nắm giữ quyền lực chính trị, kinh tế và xã hội”. (206) Theo ngài, “vấn đề suy thoái môi trường thách đố chúng ta xem xét lại lối sống của mình”.189 (206)
Làm thế nào chúng ta có thể phát triển một lối sống khác nhằm mang lại những thay đổi đáng kể trong xã hội và cứu lấy ngôi nhà chung của chúng ta? Trong Laudato Si', Đức Phanxicô khuyến nghị giáo dục có vai trò quan trọng trong nhiệm vụ cao cả này. Giáo dục giúp mở ra tương quan hài hòa và hoàn toàn mới với ngôi nhà chung của chúng ta.
2. Suy tư về giáo dục sinh thái cho một giao ước mới với ngôi nhà hành tinh của chúng ta
Theo Đức Phanxicô, trong bối cảnh ngôi nhà chung có nguy cơ sụp đổ và các tương quan xã hội ngày càng tan vỡ, “chúng ta đang phải đối mặt với một thách đố giáo dục”. (209) Giáo dục là con đường đồng hành với tất cả mọi người, đặc biệt giới trẻ, để trở thành những người quản lý có trách nhiệm cho ngôi nhà chung của chúng ta. Trong thời điểm nguy cấp này của nền văn minh trên hành tinh, điều đáng mừng là giới trẻ ngày càng thực sự trở thành nhân vật chính trong những nỗ lực bảo vệ và gìn giữ ngôi nhà hành tinh chung. Tuy nhiên, khi sống trong môi trường tiêu thụ quá mức, họ cần được trợ giúp để nuôi dưỡng lối sống bền vững hơn. Đức Phanxicô viết:
Trong những quốc gia cần thay đổi thói quen tiêu dùng, các bạn trẻ có sự nhạy cảm mới về sinh thái và tinh thần quảng đại, một số bạn trẻ đang thực hiện những nỗ lực đáng nể phục để bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, họ đã trưởng thành trong bối cảnh xã hội tiêu thụ cực độ và sung túc làm cho họ khó phát huy những thói quen khác biệt. (209)
Những người trẻ dễ bị tổn thương nhất trước nền văn hóa tiêu dùng đương đại, nhưng họ cũng có thể được hướng dẫn để thực hiện những lựa chọn sinh thái có trách nhiệm trong lối sống của họ. Vì vậy, chúng ta đang đối mặt với thách đố cũng như cơ hội trong lĩnh vực giáo dục môi trường. Đức Phanxicô lưu ý rằng “giáo dục môi trường đã mở rộng các mục tiêu”. (210) Ngài đề cập đến một số xu hướng mới trong giáo dục môi trường: “Mặc dù ban đầu tập trung chủ yếu vào thông tin khoa học, nâng cao ý thức và phòng ngừa rủi ro môi trường, bây giờ giáo dục bao gồm cả việc phê bình “những huyền thoại” thời hiện đại dựa trên não trạng thực dụng (chủ nghĩa cá nhân, sự tiến bộ vô hạn, sự cạnh tranh, chủ nghĩa tiêu thụ, thị trường không kiểm soát)”. (210)
Nguồn gốc sâu xa của não trạng thực dụng với đặc trưng chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tiêu thụ là chủ nghĩa duy con người hiện đại và tầm nhìn máy móc về thế giới tự nhiên. Các nhà giáo dục như C.A. Bowers, David Orr, và những người khác nhận định: hầu hết các hệ thống giáo dục hiện tại của chúng ta đều dựa trên những tiền đề lấy từ thời Hiện Đại, chủ nghĩa duy con người hiện đại và nhất là quan niệm máy móc về tự nhiên. Chủ nghĩa duy con người hiện đại len lỏi cách tinh tế vào chương trình giáo dục ở hầu hết các nơi trên thế giới.190 Theo Bowers, Thông điệp văn hóa chính được hệ thống giáo dục đương đại truyền bá là huyền thoại phương Tây cho rằng con người có vị trí độc lập và là trung tâm tuyệt đối trong các tương quan với các dạng sống khác trong cộng đồng sinh vật. Bowers cho biết: “Trong tất cả chương trình giáo dục công, học sinh tìm thấy hình ảnh cá nhân trong sách giáo khoa là một tác nhân tự chủ tham gia vào hoạt động xã hội và công nghệ. Đại từ 'you' (ngôi thứ hai) có mặt khắp nơi từ lớp một đến lớp mười hai”.191 Các lý thuyết và thực hành giáo dục hiện đại và đương đại chủ yếu tập trung vào khái niệm nguyên tử và giản lược về bản thân, rút ra từ thời Hiện đại.
Chương trình giáo dục hiện đại cũng tiếp tục truyền tải quan niệm máy móc về thế giới tự nhiên rút ra từ thời Hiện đại và gián tiếp tuân theo sự hợp lý công cụ của nền kinh tế công nghiệp hiện đại. Trong hầu hết sách giáo khoa, Trái đất được trình bày như nguồn tài nguyên thiên nhiên cho con người tiêu dùng hơn là một ngôi nhà cưu mang và duy trì sự sống loài người cùng với vô số dạng sống khác. Các chương trình và hệ thống giáo dục hầu hết vẫn tiếp tục hoạt động trong khuôn khổ Weltbild hay khuôn khổ mở rộng kinh tế vô hạn dựa trên huyền thoại về nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào vô tận và con người là người tiêu thụ.192 Một số trung tâm giáo dục đại học hàng đầu tiếp tục sản sinh ra các kỹ sư, kỹ thuật viên và quản lý, những người đo lường thành công trong sự nghiệp dựa trên sản lượng kinh tế gia tăng, thậm chí phải trả giá bằng sự lành mạnh của hành tinh và tỷ suất lợi nhuận, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với sự cạn kiệt nguồn tài nguyên để duy trì sự sống của hành tinh và hệ sinh thái chung. Như David W. Orr cho thấy rằng khủng hoảng sinh thái không phải chủ yếu do những người thiếu hiểu biết gây ra mà do những người học thức (những người có bằng cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ), nhóm người có trình độ học vấn tốt nhất trong xã hội.193 Theo Orr, trọng tâm chính của chương trình giáo dục hiện nay chủ yếu là chuẩn bị cho học sinh cạnh tranh trong nền kinh tế thế giới, vì tăng trưởng kinh tế được coi là mục tiêu cao nhất.194
Mặc định cơ bản của hầu hết các chương trình giáo dục môi trường là tái chế, canh tác hữu cơ, thỉnh thoảng sử dụng năng lượng tái tạo,... xem đó là tất cả những gì cần thiết để tránh khỏi khủng hoảng sinh thái mà không cần đặt vấn đề về tư duy hiện tại và thay đổi lối sống tiêu thụ hoang phí của chúng ta. John Hilcoat và Eureta Janse van Rensburg nhận định rằng có “sự im lặng rõ ràng về tình trạng tiêu thụ sai lạc trong giáo dục môi trường”.195
Theo Đức Phanxicô, nền văn hóa sinh thái mới cần thiết để chăm sóc ngôi nhà chung “không thể bị thu gọn thành một loạt các phản ứng khẩn cấp và cụ thể trước các vấn đề trước mắt như ô nhiễm, suy thoái môi trường và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên”. (111) Những thay đổi phải rộng và sâu xa hơn nhiều. “Chúng ta cần phát triển một tổng hợp mới có khả năng vượt qua những lập luận sai lầm của những thế kỷ gần đây”. (121) “Chúng ta rất cần một chủ nghĩa nhân văn có khả năng quy tụ các lãnh vực tri thức lại với nhau”. (141) Nhất thiết phải có một tầm nhìn mới về thực tại, một cách nhìn mới về tương quan của chúng ta với ngôi nhà chung. Theo Đức Phanxicô, “cần phải có đường lối đặc thù để nhìn vào mọi sự, cách tư duy, các chính sách, chương trình giáo dục, lối sống và linh đạo cùng nhau tạo nên sức đề kháng trước sự tấn công của mô hình kĩ trị”. (111)
3. Hiểu biết toàn diện về giáo dục sinh thái
Trong Laudato Si', Đức Thánh Cha Phanxicô đề xuất mô hình giáo dục sinh thái toàn diện, có khả năng tái lập sự hòa hợp với thiên nhiên, với người khác và với Thiên Chúa. Ngài viết: “giáo dục sinh thái tìm cách khôi phục các cấp độ khác nhau của cân bằng sinh thái: trong nội tâm với chính mình, liên đới với người khác, với thiên nhiên và các loài sinh vật khác, và ở mức độ tâm linh với Thiên Chúa”. (210)
Quan trọng là phải suy tư về mô hình giáo dục toàn diện do Đức Phanxicô đề xuất trong Laudato Si’, mô hình này cũng phù hợp với sinh thái toàn diện của Thông điệp. Theo ngài, giáo dục toàn diện phải đưa tới việc chung sống hòa bình với thế giới tự nhiên, với đồng loại và cuối cùng với chính Đấng Tạo Hóa. Chúng ta hãy tiếp tục suy tư ngắn gọn về từng khía cạnh làm nên giáo dục sinh thái.
Giáo dục sinh thái trước hết phải giúp thiết lập lại mối liên kết mật thiết với thế giới tự nhiên, ngôi nhà chung của chúng ta. Thật không may, chương trình giáo dục hiện nay củng cố thế giới quan hiện đại cho rằng con người hoàn toàn tách biệt với thế giới tự nhiên, không phụ thuộc vào mạng lưới sinh học và hệ sinh thái đang duy trì mọi sự sống trên Trái đất, bao gồm cả sự sống con người. Như F. Berkes và những người khác cho thấy sự xa lánh thiên nhiên của chúng ta là yếu tố then chốt dẫn đến tàn phá môi trường.196 Giáo dục sự bền vững đòi hỏi phải điều chỉnh triệt để quan điểm nhị nguyên 'con người và thiên nhiên' dai dẳng và sai lầm197 nếu chúng ta muốn vượt qua các mối nguy sinh thái hiện tại.198 Chương trình giáo dục toàn diện sẽ giáo dục người thụ huấn trở nên thành viên có trách nhiệm của cộng đồng nhân loại rộng lớn và công dân của cộng đồng sinh học. Như Đức Phanxicô viết: “Có sự cao quý trong nghĩa vụ chăm sóc công trình tạo dựng thông qua những việc nhỏ hằng ngày, và thật tuyệt vời biết bao khi giáo dục có thể mang lại những thay đổi thực sự trong lối sống”. (211) Giáo dục sinh thái đòi hỏi những biện pháp đơn giản và cụ thể để chăm sóc thế giới tự nhiên là ngôi nhà chung của chúng ta. Đức Phanxicô viết:
Giáo dục tinh thần trách nhiệm đối với môi trường có thể khích lệ những hành động ảnh hưởng trực tiếp và quan trọng đến thế giới xung quanh, như tránh sử dụng nhựa và giấy, giảm bớt sử dụng nước, phân loại rác, chỉ nấu những gì thực sự cần thiết, quan tâm đến những sinh vật khác, sử dụng phương tiện giao thông công cộng hay đi xe chung, trồng cây, tắt đèn khi không cần thiết, và vô số hành động khác. (211)
Thứ hai, giáo dục sinh thái toàn diện phải dẫn tới ý thức liên đới mạnh hơn trong gia đình nhân loại, đặc biệt với những thành viên dễ bị tổn thương trong ngôi nhà chung của chúng ta. Theo lời Đức Phanxicô: “[giáo dục sinh thái] cần những nhà giáo dục có khả năng phát triển đạo đức sinh thái, giúp mọi người trưởng thành trong tình liên đới, tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm đầy lòng trắc ẩn”. (210)
Khủng hoảng sinh thái đương thời không chỉ cho thấy tình trạng vật lý bất ổn của ngôi nhà hành tinh mà còn của cả gia đình chung của chúng ta. Giáo dục hướng tới sự bền vững cần phải khắc sâu vào người thụ huấn lòng tốt và tình liên đới nếu chúng ta muốn xây dựng một thế giới bình đẳng và công bằng hơn. Bối cảnh giáo dục hiện nay dường như được định hướng chủ yếu bởi chương trình nghị sự tân tự do về thị trường tự do đang gây thiệt hại cho các cộng đồng con người và hệ sinh thái. Để chống lại tình trạng này, chúng ta cần kiến tạo nền văn minh tình thương và lòng tốt, thực hiện những hành động liên đới nhỏ bé hàng ngày, trong một thế giới có xu hướng bị quyền lực và của cải thống trị và độc quyền.199 Liên đới là liều thuốc hoàn hảo cho chủ nghĩa đế quốc kinh tế tân tự do đang tàn phá hành tinh của chúng ta. Lòng trắc ẩn và tình liên đới thực sự rất quan trọng đối với tương lai của hành tinh và ngôi nhà chung của chúng ta.
Thứ ba, giáo dục sinh thái toàn diện “cần thực hiện bước nhảy vọt hướng đến Siêu Việt, trong đó đạo đức sinh thái tìm được ý nghĩa sâu xa nhất”, (210) như Đức Phanxicô nêu trong Thông điệp. Giáo dục chỉ hoàn thiện khi nó thành công trong việc khắc ghi ý thức sâu sắc về sự hiện diện của Thiên Chúa trong thế giới tự nhiên và trong đời sống con người.
Tình trạng bất ổn của ngôi nhà chung và gia đình chung của chúng ta tận cùng là do sự rạn nứt sâu xa trong tương quan của chúng ta với Đấng Tạo Hóa, Đấng là nền tảng của mọi sinh linh; Người là Đấng đã cho toàn thể vũ trụ vật chất được tồn tại và duy trì nó cách yêu thương cùng với mọi dạng thức sống. Nhân loại không thể mong sống hòa hợp với Tạo Thành nếu không hòa hợp với chính Đấng Tạo Hóa. Đức Thánh Cha Biển Đức XVI có suy tư rất sâu sắc về vấn đề này:
Tiêu dùng Tạo Thành cách tàn bạo bắt đầu từ nơi thiếu vắng Thiên Chúa, nơi sự vật đơn thuần là vật chất đối với chúng ta, nơi chính chúng ta là thước đo tối thượng, nơi mọi thứ đơn giản là tài sản của chúng ta… Lãng phí Tạo Thành bắt đầu khi chúng ta không còn nhìn nhận bất kỳ điều gì ngoài bản thân mình, chúng ta chỉ nhìn thấy chính mình.200
Khủng hoảng sinh thái phát sinh đúng vào lúc chúng ta không còn nhìn nhận thế giới vật chất là Tạo Thành của Thiên Chúa, để tôn trọng tính toàn vẹn cũng như trân trọng sự tốt lành và vẻ đẹp nội tại của nó, vượt lên những tính toán đơn thuần về tiện ích và tiêu dùng. Giáo dục sự bền vững cần gắn chặt với ý thức tôn giáo sâu sắc về sự tốt lành của Thiên Chúa và sự hiện diện đầy yêu thương của Người trong thế giới tự nhiên và lịch sử nhân loại.
Laudato Si' đề ra hướng giáo dục sinh thái ngày nay là tái lập sự hòa hợp với thế giới tự nhiên, với con người và với Đấng Tạo Hóa. Một cách tiếp cận toàn diện như vậy đối với giáo dục là rất quan trọng để bảo vệ ngôi nhà hành tinh chung của chúng ta trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái đương đại.
4. Bối cảnh giáo dục sinh thái
Trong Laudato Si', Đức Phanxicô đề cập nhiều môi trường giáo dục sinh thái đa dạng: trường học, gia đình, truyền thông, giáo lý, nhà đào luyện tu sĩ,… Ngài kêu gọi giáo dục ngay khi còn trẻ. Ngài viết: “Nền giáo dục tốt khi còn trẻ sẽ gieo những hạt giống và tiếp tục sinh hoa trái trong suốt cuộc đời”. (213) Giáo dục sinh thái phải bao trùm toàn bộ đời sống chúng ta.
Đức Phanxicô đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của gia đình trong lĩnh vực giáo dục sinh thái. Ngài cho rằng cung lòng gia đình là nơi người ta được giáo dục toàn diện. Đây là suy tư đẹp của ngài:
Tôi muốn nhấn mạnh đến tầm quan trọng lớn lao của gia đình, là “nơi sự sống - quà tặng của Thiên Chúa - được đón nhận cách trọn vẹn, được bảo vệ chống lại mọi tấn công, và có thể phát triển phù hợp với sự trưởng thành đích thực của con người. Trái ngược với văn hóa sự chết, gia đình là trung tâm của văn hóa sự sống”.201 Trong gia đình, trước hết chúng ta học cách thể hiện tình yêu và tôn trọng sự sống; chúng ta học biết sử dụng đúng mọi thứ, ngăn nắp và sạch sẽ, tôn trọng hệ sinh thái địa phương và chăm sóc mọi loài thụ tạo. Trong gia đình, chúng ta lãnh nhận nền giáo dục toàn diện, giúp chúng ta lớn lên cách hài hòa trong sự trưởng thành cá nhân. Trong gia đình, chúng ta học cách xin mà không đòi hỏi, biết nói “cảm ơn” để diễn tả lòng biết ơn chân thành về những gì được lãnh nhận, biết tự chủ tính nóng giận và lòng tham, biết xin lỗi khi làm điều sai trái. Những cử chỉ lịch sự đơn sơ chân thành tạo nên văn hóa của đời sống chung và tôn trọng môi trường xung quanh. (213)
Theo Đức Phanxicô, “các tổ chức chính trị và nhiều nhóm xã hội khác cũng được trao phó nhiệm vụ nâng cao nhận thức của người dân” (214) về nhu cầu chăm sóc và bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta. Vì tầm quan trọng của vấn đề, Ngài đề xuất các thể chế chính trị “cần được trao quyền để áp đặt các hình phạt đối với những thiệt hại gây ra cho môi trường”. (214) Ngài ý thức rằng các biện pháp này thôi thì chưa đủ. Cuối cùng, “chúng ta vẫn cần những phẩm chất cá nhân như tự giác và sẵn sàng học hỏi lẫn nhau”. (214)
Đức Phanxicô cho thấy tầm quan trọng phải giáo dục về việc quản lý công trình sáng tạo cách có trách nhiệm trong Giáo Hội Công Giáo và trong tất cả các cộng đồng Kitô giáo. Theo Leonardo Franci, Laudato Si’ đưa một thuật ngữ mới vào từ điển giáo dục Công Giáo: “giáo dục sinh thái”.202 Như Đức Phanxicô nhắc nhở “tất cả các cộng đoàn Kitô giáo đều có vai trò quan trọng trong giáo dục sinh thái”. (214) Thật ý nghĩa khi ngài nêu rõ vai trò hàng đầu của chủng viện và các cơ sở huấn luyện trong giáo dục sinh thái, lần đầu tiên một Thông điệp của Giáo Hoàng làm như vậy.203 Cần phải nhìn nhận rằng các vấn đề sinh thái chưa nhận được sự quan tâm đúng mức của lãnh vực đào tạo giáo sĩ và các nhà lãnh đạo dòng tu trên khắp thế giới, dẫn đến những hậu quả nguy hại trong sứ vụ của họ khi đề cập đến chủ đề quản lý Tạo Thành. Trong bối cảnh này, Đức Phanxicô viết trong Laudato Si’:
Tôi hy vọng các chủng viện và các cơ sở huấn luyện của chúng ta sẽ giáo dục một đời sống giản dị đầy trách nhiệm, sự chiêm niệm với lòng biết ơn về thế giới Chúa tặng ban, quan tâm đến nhu cầu của người nghèo và bảo vệ môi trường. (214)
Mở rộng phạm vi giáo dục sinh thái, Đức Phanxicô nói về tầm quan trọng của giáo dục thẩm mỹ, trích lời Đức Gioan Phaolô II: “Không thể xem nhẹ tương quan giữa giáo dục thẩm mỹ tốt và việc duy trì môi trường lành mạnh”.204 (215) Ngài nhận xét sâu sắc: “Nếu một người không biết dừng lại và thán phục cái đẹp, thì sẽ không có gì ngạc nhiên nếu người ấy đối xử với mọi thứ như thể đối tượng để sử dụng và lạm dụng không chút đắn đo”. (215) Theo ngài, “khi học biết nhận ra và trân trọng vẻ đẹp, chúng ta sẽ thoát khỏi chủ nghĩa thực dụng”. (215) Về vấn đề này, chúng ta có thể nhớ lại câu nói thường được trích dẫn của Fyodor Dostoevsky rằng “chỉ có vẻ đẹp mới cứu được thế giới”. Chúng ta cần giáo dục bản thân để trân trọng vẻ đẹp của thế giới tự nhiên xung quanh nếu chúng ta muốn bảo tồn nó cho chính mình và cho các thế hệ mai sau.
Trong Thông điệp, Đức Phanxicô khuyến khích chúng ta góp phần nhỏ bé nhưng quý giá vào những bối cảnh cụ thể của đời sống nhằm bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta. Ngài viết về giáo dục sinh thái:
Chúng ta không được nghĩ rằng những nỗ lực này không thể thay đổi thế giới. Chúng đang sinh lợi ích cho xã hội, dù chúng ta không biết, vì những điều tốt đẹp chắc chắn có xu hướng lan rộng, ngay cả khi chúng ta không thấy. Hơn nữa, những hành động như thế có thể khôi phục cảm thức về lòng tự trọng của chúng ta; dẫn chúng ta đến bản chất sâu xa của hữu thể, sống trọn vẹn hơn và cảm nhận sự sống thật đáng giá. (212)
5. Tầm quan trọng của giáo dục công dân sinh thái
Khủng hoảng sinh thái đương đại đặt nhân loại vào bước ngoặt liên quan đến tương lai của chính họ trong ngôi nhà chung Trái đất. Những năm tới đây sẽ rất quan trọng vì chúng ta chỉ còn ít thời gian quý báu để tập hợp các nguồn lực và năng lượng nhằm bảo vệ và chữa lành ngôi nhà hành tinh chung. Giáo dục sự bền vững thực sự là một trong những nhu cầu cấp thiết nhất của thời đại chúng ta. Như Stephen Mulkey cảnh báo:
Dường như chúng ta chỉ còn khoảng một thập kỷ để đảm nhận tính bền vững cách nghiêm túc, nếu không chúng ta sẽ mất cơ hội cứu lấy hành tinh có thể sinh sống cho con cháu chúng ta. Nhân loại phải đối mặt với sự lựa chọn trọng tâm: sống bền vững hơn trên hành tinh này hoặc đối mặt với những hậu quả không đáng của nền văn minh. Sự lựa chọn thực sự quá rõ ràng.205
Tình trạng đáng báo động hiện nay của ngôi nhà hành tinh là bằng chứng rõ ràng cho thấy chúng ta còn xa với việc sống bền vững trên Trái đất và thực sự còn một chặng đường dài phía trước để đạt tới mục tiêu. Tuy nhiên cũng có dấu hiệu hy vọng đầy hứa hẹn trong lĩnh vực giáo dục sinh thái.
Đáng kể một trong những đáp trả sớm nhất với Laudato Si' là việc ký kết tuyên bố của các nhà lãnh đạo giáo dục đại học Công Giáo, bao gồm gần một trăm Hiệu trưởng Đại học chỉ riêng ở Hoa Kỳ và những người khác đang giữ các chức vụ quan trọng trong các tổ chức học thuật trên thế giới. Tuyên bố của các nhà lãnh đạo giáo dục đại học Công Giáo trên toàn cầu ca ngợi Thông điệp là một văn bản “kịp thời, toàn diện, đầy cảm hứng” và hoan nghênh “lời kêu gọi hành động khẩn cấp để giải quyết khủng hoảng khí hậu và công lý đang đe dọa hành tinh”.206 Chúng ta có thể trích dẫn một số đoạn từ Lời mở đầu của Tuyên bố trên, đặc biệt liên quan đến lãnh vực giáo dục sinh thái.
Các tổ chức giáo dục đại học trên toàn cầu phải tìm cách lãnh đạo hiệu quả trong việc khám phá những con đường mới mang lại sự sống nhằm giải quyết các tình huống cấp bách về biến đổi khí hậu, loại trừ xã hội và tình trạng nghèo đói cùng cực, cũng như khám phá những con đường mới để đạt được hòa bình, công bằng và bền vững môi trường cho toàn thể nhân loại và toàn thể gia đình Tạo Thành…
Chúng tôi cam kết với tư cách là những nhà lãnh đạo giáo dục Đại học Công Giáo sẽ cùng nhau hợp tác trong khu vực và toàn cầu, thông qua tất cả các phương tiện sẵn có và phù hợp trong các trường cao đẳng và đại học của chúng tôi, với tư cách là các tổ chức học thuật, để nghiên cứu, thúc đẩy và hành động theo các thỏa thuận và tầm nhìn về sinh thái toàn diện do Đức Thánh Cha Phanxicô đề ra.
Cụ thể hơn, chúng tôi cam kết với tư cách là những nhà lãnh đạo Giáo dục Đại học Công Giáo trên toàn cầu để tích hợp việc chăm sóc hành tinh, phát triển con người toàn diện và quan tâm đến người nghèo vào trong các dự án nghiên cứu, chương trình giáo dục và chương trình công, vào các cơ sở hạ tầng của tổ chức, vào các chính sách và thực hành của chúng tôi, và cam kết tham gia chính trị và xã hội với tư cách là các trường cao đẳng và đại học.207
Thật phấn khởi khi nhận thấy lời kêu gọi giáo dục sinh thái trong Laudato Si' của Đức Phanxicô nhận được sự tán thành nhiệt tình và cao cấp như vừa trích dẫn. Chúng ta không thể không mong muốn có thêm nhiều phản hồi như thế từ các trung tâm học thuật, các Giáo hội và tôn giáo cũng như xã hội dân sự rộng hơn trên khắp thế giới trong lĩnh vực giáo dục sinh thái. Trong việc chăm sóc ngôi nhà chung ngày càng gặp nguy hiểm của chúng ta, vai trò của giáo dục thực sự rất quan trọng và không thể thiếu.
Chú thích
184 Mark Dowd, “For Every Living Creature on Earth,” The Tablet (13/06/2015), 4.
185 Xem Global Footprint Network, et al., Living Planet Report 2014: Species and Spaces, People and Places (Gland: WWF, 2014), 9.
186 Seán McDonagh, To Care for the Earth: A Call to a New Theology (London: Geoffrey Chapman, 1986), 45.
187 John D. Wilsey, “Whose Land?,” America (November 28, 2016), 20.
188 Xem Susan Jacobson – Bill Weis – Abigail B. Schneider, “Laudato Si’ and the Consumption Challenge: Giving Students a Visceral Exercise in Saving Our Planet,” Jesuit Higher Education: A Journal 6 (2017), 88.
189 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Sứ điệp ngày Thế giới Hòa bình năm 2010, 11: AAS 102 (2010), 48. Xem thêm Daniel R. DiLeo, “Creation Care through Consumption and Life Choices” in The Theological and Ecological Vision of Laudato Si’: Everything Is Connected, ed. Vincent J. Miller (London: Bloomsbury, 2017), 217-234.
190 C.A. Bowers cung cấp một tổng hợp tuyệt vời về việc chủ nghĩa duy con người thấm nhập các chương trình giáo dục như trong trường hợp các sách giáo khoa. Xem C.A. Bowers, Education, Cultural Myths and the Ecological Crisis: Toward Deep Changes (Albany, N.Y.: State University of New York Press, 1993), 117-53
191 Bowers, Education, Cultural Myths and the Ecological Crisis, 125.
192 Xem Ibid., 3, 127-30.
193 David W. Orr, Earth in Mind: On Education, Environment and the Human Prospect (Washington, DC: Island Press, 1994), 7.
194 Orr, Earth in Mind, 16.
195 John Hilcoat và Eureta Janse van Rensburg, “Consuming Passions: Educating the Empty Self,” Australian Journal of Environmental Education 30/1 (2014), 88.
196 Xem F. Berkes, Sacred Ecology: Traditional Ecological Knowledge and Resource Management (Philadelphia: Taylor & Francis, 1999).
197 Giovanna Di Chiro, “Response: Reengaging Environmental Education in the Anthropocene,” Australian Journal of Environmental Education 30 (2014), 17.
198 Xem Adrienne Cachelin - Jeff Rose - Dan Dustin, “Sustainability in Outdoor Education: Rethinking Root Metaphors,” Journal of Sustainability Education 2 (2011), ISSN: 2151-7452
199 Đức Thánh Cha Phanxicô, Tông huấn Evangelii Gaudium, 188
200 Đức Thánh Cha Biển Đức XVI, Meeting with Priests, Deacons, and Seminarians of the Diocese of Bolzano-Bressanone (6 August 2008)
201 Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (01/05/1991), 39: AAS 83 (1991), 842.
202 Leonardo Franchi, “Laudato Si’ and Ecological Education: Implications for Catholic Education,” Pensamiento Educativo: Journal of Latin American Educational Research 53 (2016), 1.
203 Xem Yonatan Neril và Joy Auciello, Report on Faith and Ecology Courses in North American Seminaries (Jerusalem: The Interfaith Centre for Sustainable Development, 2015), 3.
204 Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II, Sứ điệp ngày Thế giới Hòa bình năm 1990, 14: AAS 82 (1990), 155.
205 Stephen Mulkey, “Sustainability Science as a Foundation for Higher Education in the Environmental Century,” Sustainability 5/6 (2012), 356.
206 Laudato Si’: On Care for Our Common Home. Statement of Leaders in Catholic Higher Education Globally. For the statement and list of signatories see: http://ignatiansolidarity.net/catholic-higher-ed-encyclical-sign-on/
207 Ibid.