13. Cuộc đời Don Bosco tới kết tận
Một vị Tổng Đại diện thánh thiện và khiêm tốn
Don Rua khiêm tốn và cần mẫn thực thi vai trò của mình như vị Tổng Đại diện. Vào tháng Tám 1886, Don Bosco ủy quyền cho ngài chủ sự tại Tổng Tu Nghị của Con Đức Mẹ Phù Hộ tại Nizza Monferrato, cho ngài những năng quyền cần thiết đối với bất kỳ quyết định nào xét là lợi ích cho Tu hội. Trong lá thư ủy nhiệm, ngài viết: "Hãy can đảm! Chúa đã trang bị chúng ta cho những trách vụ khác nhau; chúng ta có bổn phận nỗ lực hết sức để thực hiện chúng đến cùng. Vì đối với cha, thị lực của cha kém rồi và sức khỏe của cha tàn tạ.”[214] Thực thế, bây giờ Don Bosco không thể làm nhiều hơn là cầu nguyện, và ngài có thể tin tưởng vào vị Đại diện với tâm trí an bình.
Đúng là ngài đã chủ tọa Tổng Tu Nghị Salêdiêng tại Valsalice vào tháng Chín, ở đó tất cả các Giám đốc đều tề tựu. Dù vậy, trong một biện pháp chưa từng thấy, ngài viết một lá thư minh nhiên gởi tới: "Cha Micae Rua, Tổng Đại diện của Tu hội Salêdiêng", chính thức mời ngài thay thế ngài trong việc tiếp nhận sự tỏ bày thiêng liêng của mỗi thành viên của Tu Nghị.[215] Cha Rua đảm nhận vai trò lãnh đạo ở hai dịp trong Tu Nghị đó. Ở buổi họp khai mạc, ngài đọc những quy luật tiến hành, và khi bế mạc, ngài chia sẻ với các thành viên Tu Nghị mười hai hướng dẫn, có khả năng đến từ chính mình, nhưng phản ánh một sự khắc khổ nào đó của vị Phó Tổng Bề trên trước kia của Tu hội. Chúng liên quan đến việc tuân giữ khó nghèo, đời sống cộng thể và đào luyện những tư giáo trẻ trong các trường.[216]
Cha Rua sống kỹ càng sự nghèo khó ngài khuyên người khác. Cha Amadei, người đương thời của ngài, nói cho chúng ta rằng khi ngang qua sân chơi của Nguyện xá một ngày kia, cha Rua bất chợt bắt được một cây bút mới. Khi nhặt nó lên, ngài đưa cây bút cho mình nói rằng: "với cây bút này, cha sẽ có thể viết cả tháng trời rồi!”[217] Một trong những thư ký trẻ của ngài thời đó, Antôn Dones, nói rằng cha Rua đôi khi xin ngài đi tới người may hay đóng giày của Nguyện xá để vá áo hay giày mà trước tiên không tới gặp vị Phó Bề trên để chấp thuận. Khi ngài ghi nhận rằng vị Đại diện của Don Bosco không cần làm thế, ngài trả lời: "Không được đâu: vị Phó Bề trên là người duy nhất có thẩm quyền trên những xưởng thợ.”[218]
Khi đến giờ ngài cầu nguyện, chỉ điều gì có tầm quan trọng lớn lao nhất mới có thể kéo ngài ra mà thôi. Tại thủ tục pháp lý Tông tòa cho cha Rua, Alexander Lucchelli (1864-1938) làm chứng như sau: "Phải ca ngợi ngài thật bình thản. Trong nửa giờ đó, ngài dường như say mê đối thoại sâu xa với Thiên Chúa; bất chấp điều gì xảy ra chung quanh, không gì làm ngài phân tâm hay xáo trộn. Sáng ngày 23 tháng Hai - ngày đầu tiên của mùa Chay - chúng tôi tất cả đều đang nguyện gẫm tại Thánh đường Mẹ Phù Hộ khi một trận động đất rung phía Đông Bắc nước Ý, tập trung ở Liguria. Đột nhiên, chúng tôi cảm nhận mặt đất rung mạnh dưới chân chúng tôi, và một tiếng động va chạm khủng khiếp của các đồ vật làm điếc tai chúng tôi. Dường như thể thánh đường sắp bị nghiền nát bởi một tên khổng lồ. Tiếng la vang lên: 'Động đất! Động đất!' Và mọi người chạy ra khỏi nhà thờ tuôn vào sân chơi, mặt tái nhợt vì sợ. Họ nhìn lên mái vòm, chờ đợi thấy nó rơi vỡ xuống vào bất kỳ lúc nào. Nhưng nỗi kinh hoàng của họ rất ngắn; chẳng mấy chốc họ ý thức rằng cuộc động đất không làm thiệt hại thánh đường gì cả. Họ trở lại vào trong nhà thờ, và cha Rua ở đó - người độc nhất không nhúc nhích - vẫn ở chỗ mình và cầu nguyện. Ngài đã không biết gì sao? Tôi không nghĩ thế. Ngài có hiểu rằng chúng tôi không bị nguy hiểm sao? Tôi không biết. Nhưng một điều chắc chắn, như mọi người có thể thấy: mặc dù trái đất rung mạnh khủng khiếp, cha Rua đã không gián đoạn cầu nguyện của mình.”[219]
Tại Rôma cho cuộc cung hiến Thánh Đường Thánh Tâm
Don Bosco thật háo hức hiện diện ở Rôma cho lễ cung hiến Thánh đường Thánh Tâm mà ngài đã trả giá biết bao hy sinh. Ngài khởi hành đi Rôma ngày 20 tháng Tư cùng với cha Rua và cha Viglietti. Họ hành trình từng trạm, đến Rôma ngày 30. Don Bosco mệt lử và cha Rua cũng thế. Một buổi sáng ở đó, khi ngài chuẩn bị cử hành Thánh Lễ ngài xỉu và phải nằm nghỉ chốc lát. Tuy nhiên, ngài đứng lên lại ngay và cử hành Thánh Lễ dường như không có gì xảy ra trước đó.
Đức Lêô XIII dành cho Don Bosco cuộc triều yết ngày 13 tháng Năm, ngày trước khi cung hiến Thánh đường. Trước khi giã từ, Don Bosco xin Đức Giáo Hoàng ngài có thể giới thiệu cha Rua và cha Viglietti, đang đợi ở phòng chờ hay không. Người viết ký sự giữ một hồ sơ về những lời của Đức Giáo Hoàng: "Ồ, cha là cha Rua, Vị Đại diện của Tu hội. Tốt lắm! Rất tốt! Cha nghe nói rằng con ở với Don Bosco từ lúc nhỏ. Con hãy tiếp tục thẳng tiến với dự án mạo hiểm này; con hãy bảo đảm gìn giữ nơi chính mình tinh thần của Đấng Sáng lập của con." Cha Rua trả lời: "Trọng kính Đức Thánh Cha, chắc chắn là thế. Với phép lành của Đức Thánh Cha, chúng con hy vọng có thể hiến mình tới hơi thở cuối cùng cho công cuộc này mà chúng con đã hiến thân từ lúc nhỏ." Rồi ngài xin phép để nói lên một yêu cầu: một đặc ân để chấp nhận những ứng sinh cho Tu hội. Đức Giáo Hoàng lắng nghe rồi nói ngài hãy theo mình. Ơn xá đó được ban cho năm năm ngay lập tức và ngay tại chỗ.[220]
Cả ba trở lại Turin vào tối ngày 20 tháng Năm. Ngay khi họ ở Nguyện xá, Don Bosco nài nỉ đi tới Thánh đường để tạ ơn Đức Mẹ. Đó là ngày thứ sáu trong tuần chín ngày chuẩn bị mừng lễ Mẹ Phù Hộ các Giáo Hữu; toàn cộng đoàn tụ họp tại đó cho những nghi lễ thông thường. Cha Rua chủ tọa chầu Thánh Thể và ban phép lành, và Don Bosco lãnh nhận thật sốt sắng.
Huấn đức trong Thánh đường đó vào ngày lễ Mẹ Phù Hộ các Giáo Hữu cho các Cộng Tác viên ở Turin, đó là một truyền thống. Dịp này, chính cha Rua cho huấn đức. Ta được tường trình về điều đó trong Tập San Salêdiêng vào tháng Bảy sau đó: "Huấn đức xảy ra vào ngày hôm sau, ngày 25 tháng Năm trong thánh đường ấy. Cha Rua, vị Tổng Đại diện của Don Bosco, đã nói về buổi cử hành ở Rôma khi cung hiến Thánh đường Thánh Tâm, rồi về cuộc triều yết hiền phụ được Đức Lêô XIII ban cho Don Bosco, phép lành mà Đức Thánh Cha đã nhân hậu ban cho tất cả những ân nhân của Thánh đường mới, bước tiến liên tục của việc truyền giáo ở Patagonia, và cuối cùng sự che chở đặc biệt của Mẹ Phù Hộ các Giáo Hữu. Mẹ mới đây, dường như đúng vậy, cứu Giám mục Cagliero khỏi chết một cách lạ lùng - đang khi du hành qua Andes, ngài phải nhảy khỏi lưng con ngựa bỗng nhiên lồng lộn lên. Đấy là những đề tài chính của cuộc nói chuyện rất thú vị và xây dựng ấy.”
Nói cho Don Bosco
Trước cơn bệnh sau cùng của Don Bosco, cha Rua đã phải thế chỗ ngài ở ba biến cố công cộng. Mỗi năm, vào ngày 23 và 24 tháng Sáu, để mừng lễ Thánh Gioan Tẩy giả, Nguyện xá cử hành trọng thể để tán dương Don Bosco. Những lễ mừng xảy ra ở sân chơi lớn, một chỗ duy nhất đủ lớn để tụ họp cả giới trẻ và vô số những khách được mời.
Khi buổi hòa nhạc và văn nghệ kết thúc vào tối ngày 24, Don Bosco không còn sức để nói bài kết thúc như thường lệ. Ngài chỉ định cha Rua nói thay ngài, và nhân danh ngài cám ơn tất cả những ai đã tổ chức buổi 'văn nghệ' và mọi người đã tặng quà. Người viết ký sự của tờ Tập san Salêdiêng nói rằng cha Rua đã nói một 'bài thật cảm động'. Cảm xúc thực sự có giữa cử tọa, họ đều biết rõ rằng một dịp như thế sẽ chẳng bao giờ xảy ra nữa. Các cựu học sinh tổ chức một bữa tiệc tiếp theo buổi cử hành đó. Don Bosco lần này không thể hiện diện. Cha Rua thay thế ngài và nói nhân danh ngài. Ngài khích lệ họ luôn ghi nhớ và mang theo với họ trong cuộc đời mình hình ảnh, lời khuyên và những ước muốn của vị ân nhân vĩ đại của họ. Những người lắng nghe đều sung sướng ngạc nhiên vì tìm thấy nơi cha Rua tình cha mà họ đã biết rất rõ nơi Don Bosco.[221]
Năm đó Don Bosco không thể đi tới Pháp như ngài đã thường làm từ năm 1876. Thay vào đó, người Pháp đến với ngài. Hơn 900 công nhân, trên đường tới Rôma dưới sự lãnh đạo của Léon Harmel, đã dừng lại ở Turin. Họ hành hương [đến Rôma] để mừng ngân khánh linh mục của Đức Lêô XIII, và họ rẽ ngang qua Turin ngày 13 tháng Mười Hai. Những người công nhân đó hăm hở thăm Don Bosco, nhưng thời gian ngắn ngủi dành cho tùy ý họ không đủ cho họ để đi tới tận Valdocco. Vì thế, Don Bosco đi với cha Rua để gặp họ ở công viên Valentino ở đó những người hành hương có một bữa cơm trong một khách sạn. Don Bosco chúc lành cho họ theo mức ngài có thể, và thích để nói chuyện với họ, nhưng giọng ngài chỉ vừa đủ nghe cho những kẻ gần nhất, vì thế ngài xin cha Rua nói thay ngài. Đây không phải là vấn đề cho ngài khi ngài nói với họ bằng tiếng Pháp. Ngài nói, Don Bosco chúc mừng và cám ơn những người hành hương; ngài yêu cầu họ xin Đức Giáo Hoàng cầu nguyện cho Gia đình Salêdiêng sẽ nhận mọi ơn lành họ cần để chu toàn sứ mệnh của mình; ngài mời họ khi ở Rôma, thăm viếng Thánh đường Thánh Tâm, và hứa để cử hành Thánh Lễ ngày hôm sau, xin Chúa chúc lành cho toàn thể cuộc hành hương. Sau bài nói chuyện này, các khách hành hương lần lượt đi qua Don Bosco, ngài cho mỗi người một ảnh Mẹ Phù Hộ. Nhiều người nhét nhanh đồng bạc vào tay ngài, song ngài trao hết qua cha Rua.[222]
Ngày 24 tháng Mười Một các tín hữu nêm chặt thánh đường Mẹ Phù Hộ cho một lễ nghi ngoại thường. Hoàng tử Ba lan August Czartoryski, đã biết Don Bosco ở Paris năm 1883, đang gần đất xa trời và chuẩn bị gia nhập Tu hội Salêdiêng. Ngày đó ngài nhận áo dòng từ Don Bosco, cùng với ba người lớn khác - Pháp, Anh và Ba lan. Don Bosco tiến tới rất chậm chạp, với bốn ứng sinh. Khi hát kinh Thánh Thần (Veni Creator), ngài mời họ, theo cách diễn đạt của lễ nghi, cởi bỏ con người cũ, lúc đó họ cởi áo khoác và càvạt và trao cho những người giúp lễ. Rồi ngài mời họ mặc lấy con người mới khi trao cho từng người chiếc áo dòng. Rồi chính lúc đó cha Rua lên bục giảng và giảng một bài thích hợp, dùng những lời Isaia cho bài của mình: ‘Filii tui de longe venient’ [Con cái ngươi từ xa tiến lại]. Lễ nghi kết thúc với bài hát Te Deum. Ra khỏi thánh đường, những người lớn tuổi hơn bình luận về bài giảng của cha Rua: "Cha Rua nói bằng tâm trí và tâm hồn của Don Bosco.”[223]
Don Bosco qua đời
Cùng năm 1887, từ giữa tháng 12, sức khỏe của Don Bosco suy giảm mau lẹ, và cha Rua luôn ở gần kề, sẵn sàng trước bất kỳ điều gì xảy ra. Vào ngày 21 kết tận hình như gần kề: ngài bị chấn động bởi những cơn bạo bệnh; thân nhiệt ngài sốt cao; khi nỗ lực chặn trước việc nôn mửa, những y sĩ của ngài cố gắng cách vô ích để nuôi ngài bằng lương thực mà hệ thống cơ thể có thể tiếp nhận. Ngài thở rất cạn. Lát sau chiều tối đó, ngài bảo một trong những người ở với ngài rằng khoảng 4 giờ ngài nghĩ ngài sắp chết rồi. "Cha mất toàn bộ ý thức rồi". Ngài xin lãnh các bí tích sau cùng, khi nói với cha thư ký Viglietti: "Con hãy bảo đảm rằng con không phải là linh mục độc nhất ở với cha. Cha cần một ai đó ở đây sẵn sàng ban bí tích xức dầu cho cha." Viglietti trả lời: "Cha Bosco, cha Rua ở đây mọi lúc”.[224] Vào lễ vọng Giáng sinh, ước ao của ngài được đón nhận: Giám mục Cagliero long trọng mang Của Ăn đàng (Viaticum) vào ban sáng, khi Thánh Lễ cộng đoàn đang được cử hành. Rồi, tối đó, khoảng 11 giờ, ngài ban phép xức dầu cho Don Bosco.
Được báo động bởi diễn biến của những biến cố, mọi ngày từ 26 đến 31 tháng Mười Hai, cha Rua gởi một bản tin chi tiết về diễn biến bệnh tình của Don Bosco cho tất cả các Giám đốc.[225] Một bản tin ngày 27 viết như sau: 'tình trạng phổi'; nói cách khác, cả tim và phổi bị tác động. Đối với chính người ốm, ngài quen khôi hài như thể không kể gì đến ốm yếu và đau đớn. Vào ngày 26, khi ba bác sĩ tham khảo với nhau bên giường, ngài lặng lẽ nói cho Viglietti, như một bệnh nhân nghi ngờ trong hài kịch của Molière: Videamus quyd valeat scientia et peritia trium doctorum.” [Chúng ta hãy coi kiến thức và tài khéo của ba bác sĩ có thể khám phá ra gì nào]. Ngày 27 đang khi bốn Salêdiêng - kể cả cha Rua - và một bác sĩ đang chụm đầu lại với nhau để bàn xem làm thế nào để chuyển Don Bosco từ giường này sang giường khác, ngài nói vui cười: "Các con hãy buộc một dây quanh cổ cha và kéo cha đi." Cuối cùng, việc chuyển đó trở thành một bi hài kịch khi cha Rua thấy mình ở trên giường thứ hai với Don Bosco nằm trên mình"!
Đang khi đó, những người quanh ngài ráp vào với nhau những tư tưởng thiêng liêng ngài diễn tả. Trong một luân thư ngày 30 tháng Mười Hai, cha Rua viết: "Tối hôm qua, Đức Cha Cagliero, cha Bonetti và cha ở bên giường ngài; một phút ngắn ngủi khi ngài có thể nói dễ dàng hơn, chúng tôi nghe ngài nói: "Cha khuyên các Salêdiêng sùng kính Mẹ Maria Phù Hộ và năng hiệp lễ." Khi cha ghi nhận rằng điều này có thể dùng như một Hoa thiêng cho năm mới và sẽ gởi tới tất cả mọi nhà, ngài trả lời: "điều này cho cả đời..." Nhưng rồi ngài đồng ý để làm nó thành Hoa thiêng. Chúng ta đừng quên lời khuyên quí giá này của người cha được yêu mến thiết tha. Chúng ta hãy giữ lấy nó, khuyến khích các người trẻ giữ lấy nó, và từ bây giờ trở đi chúng ta hãy dùng nó như một phương thế để cầu cho ngài được ơn bình phục.”
Tình trạng sức khỏe của Don Bosco dường như cải thiện chút xíu; ngày 31 tháng Mười Hai, cha Rua vui sướng loan báo rằng Don Bosco cảm thấy khỏe hơn đôi chút, và các bác sĩ nay nuôi mộng ngài có thể bình phục. Dù sao đi nữa, vẫn có lý do phải cẩn thận hơn. Ngày 2 tháng Giêng, cha Rua phải làm cho bài tường trình trước kia dịu lại khi ngài tuyên bố: "Bệnh tình của người cha rất yêu dấu của chúng ta không xấu đi, nhưng ít hy vọng cải thiện. Cái chết của ngài trong một tương lai rất gần xem ra không thể thoát khỏi. Ngài muốn tất cả các hội viên được mạnh khỏe cả thể xác lẫn tinh thần, tiến bộ trong nhân đức, học hành và những bổn phận khác nhau của bậc sống mình."
Sự thuyên giảm này kéo dài được ba tuần, khi Don Bosco bắt đầu nói lại được, ăn được chút ít và tiếp khách đến thăm. Dù vậy, ngài rất mệt. Ngày 6 tháng Giêng, ngài báo trước cho thư ký của mình: "Viglietti, con phải nói cho cha Rua để ý đến cha, vì tâm trí cha đi đâu rồi đó. Cha không thể nhớ đây là ngày hay đêm, ngày nào hay năm nào nữa. Cha đang mất phương hướng; cha không biết bây giờ mình đang ở đâu. Cha không thể nhận diện các người đến thăm hay nhớ cái gì đã xảy ra, không nhớ cha có cầu nguyện không, đây là một ngày lễ hay lễ thường. Xin tất cả các con hãy giúp cha.”[226] Ngài bắt đầu lại suy yếu từ ngày 24.[227] Khoảng ngày 27, ngài trôi nổi, lúc tỉnh lúc mê, đôi khi hôn mê. Bất cứ khi nào ngài sáng suốt, ngài luôn chúc mừng con cái mình - Berto, Durando, Bonetti, và dĩ nhiên cha Rua - và lập lại liên hồi: "Các con hãy nói cho thanh thiếu niên rằng cha đợi chúng trên thiên đàng.” Tối 29/30 là tối đau khổ nhất cho Don Bosco: ngài không thể thở hay ăn bất kỳ cái gì. Khoảng 2 giờ sáng, ngài bắt đầu run rẩy, răng ngài lập cập với nhau và dường như ngài nghẹt thở. Thậm chí giường ngài cũng rung lên. Được báo động điều này, y sĩ Enria cố gắng nâng ngài lên một chút; Don Bosco túm chặt lấy thày và thoáng chốc Enria nghĩ rằng ngài sẽ chết trong tay mình; đoạn Don Bosco trở nên bình thản và với giọng nói nhỏ nhẹ ngài kêu cầu Mẹ Maria Phù Hộ các Giáo Hữu, và thêm: "Nguyện ý Chúa được thành sự trong mọi sự!" Đến sáng, họ có thể thấy ngài liệt một cánh tay. Ngài xoay sở để nói vài lời cho những người gần nhất - Rua, Cagliero, Viglietti,.. có lẽ sáng đó, ngài thì thầm vào tai người môn đệ vĩ đại: "hãy làm cho con được yêu mến." Cha Rua quyết định cho cả Salêdiêng lẫn thanh thiếu niên được phép đến và hôn tay Don Bosco đang hấp hối. Chẳng bao lâu một hàng dài thiếu niên im lặng tiến lên cầu thang dẫn tới phòng của Don Bosco; ngài nằm đó bất động, với một cánh tay treo lên và một thánh giá trên ngực. Nhiều em chạm đến ngài bằng ảnh tượng, thánh giá, tràng hạt và ảnh thánh, mà sẽ được coi như một di tích.
Sau bữa cơm ảm đạm với cộng thể Salêdiêng, những bề trên chính - Cagliero, Rua, Bonetti, Belmonte, Sala - trở lại bên giường của Don Bosco, căn phòng ấy gần với nhà cơm. Họ quì gối trên sàn lát gạch quanh giường đau khổ của người cha thân yêu và cầu nguyện, không bảo đảm họ sẽ tranh thủ được chợp mắt chút nào hay không. Cuối cùng họ quyết định qua đêm ngồi đợi ở phòng bên cạnh từ đó họ có thể đến ngay khi được báo động. Khoảng lúc 1:30, ngài thở rất mệt nhọc. Enria báo động cho các bề trên. Cha Rua và Giám mục Cagliero đọc lời phó dâng sau cùng. Còn những người khác sụt sùi cầu nguyện trong nước mắt. Cuối cùng, hơi thở dốc hạ dần, và cùng với nó, ngài đã ngừng thở và mọi người quanh đó thật buồn thảm. Rồi chính cha Rua, với một ý tưởng hoàn toàn hợp với tinh thần của Don Bosco, mượn cánh tay của ngài, lên tiếng ban phép lành từ Don Bosco cho con cái mình khắp thế giới. Ngài đến bên giường rồi nói như sau: "Don Bosco, chúng con đều tụ họp nơi đây, rất nhiều chúng con là con cái của ngài từ những ngày sơ khai nhất, linh mục và sư huynh; chúng con xin cha ban phép lành. Xin chúc lành cho chúng con, và tất cả những ai đang rải rắc khắp thế giới và trong những vùng truyền giáo. Khi cha không còn có thể nâng tay phải lên được nữa, thì con xin cầm tay cha đọc lên những lời phép lành ấy; cha chắc chắn sẽ chúc lành cho tất cả các Salêdiêng và hết thảy giới trẻ." Rất dịu dàng, Don Rua nâng cánh tay của người cha và đọc những lời chúc lành trên tất cả hội viên; tất cả đều cúi đầu và khóc thật xúc động. Hai giờ nữa trôi qua. Với một dấu hiệu từ Enria, các bề trên lại tụ họp quanh giường và đọc kinh cầu cho người hấp hối kinh "Proficiscere". Don Bosco thở hơi cuối cùng vào lúc 4:45 phút buổi sáng ngày 31 tháng Giêng 1888.
Đám tang và chôn cất Don Bosco
Cha Rua soạn ngay một thư luân lưu dài, đầy cảm xúc, đề ngày 31 tháng Giêng để thông tin Don Bosco chết "cho các Salêdiêng, Con Đức Mẹ Phù Hộ, và các Cộng Tác viên Salêdiêng". Ngài bảo đảm với họ: "Nay với trách nhiệm đại diện ngài, cha sẽ nỗ lực hết sức để đáp lại những kỳ vọng chung của anh chị em. Cha chắc chắn rằng với công việc và lời khuyên của các hội viên, Tu hội Thánh Phanxicô Salê, được tay Chúa giữ gìn, Đức Mẹ Phù Hộ che chở và đức ái của những Cộng Tác viên rất xứng đáng trợ giúp, sẽ tiếp tục công cuộc được Đấng Sáng lập kỳ diệu đảm trách và được thương tiếc, cách riêng vì sự hưng thịnh của giới trẻ nghèo và bị bỏ rơi và cho việc truyền giáo.”[228] Trong vài hàng này, chúng ta rõ ràng thấy chương trình tương lai của một Bề Trên Cả hoàn toàn trung thành với Don Bosco.
Ngày 1 tháng Hai xác của Don Bosco, mặc phẩm phục linh mục, được đặt trong một chiếc ghế trong nhà thờ Thánh Phanxicô Salê, ở đó các thiếu niên của Nguyện xá và nhiều tín hữu đến kính viếng ngài. Các Salêdiêng canh thức suốt đêm. Cha Rua quỳ cầu nguyện bên thi thể ngài rất lâu. Sáng ngày, xác ngài được đặt trong chiếc quan tài ba mặt. Lễ an táng được cử hành trong Thánh đường Mẹ Phù Hộ suốt sáng 2 tháng Hai, và đám tang gồm các Salêdiêng và thanh thiếu niên Nguyện xá nối đuôi nhau khắp các đường phố trước một đám dân chúng rất đông. Tám Salêdiêng linh mục khiêng quan tài. Đằng sau đó, giữa cha Durando và Sala, cha Rua cúi đầu bước đi, ngập chìm trong u sầu. Đoàn người không dừng ở nghĩa trang nhưng quay về Thánh đường Mẹ Phù Hộ.
Suốt vài ngày các bề trên Salêdiêng khổ sầu với câu hỏi xem phải chôn táng Don Bosco ở đâu. Họ ưa chuộng đặt thân xác ngài trong phần mộ của Thánh đường Mẹ Phù Hộ, nhưng giới chức dân sự không cho phép. Cuối cùng, sau nhiều cuộc thương thảo, cả ở Turin lẫn Rôma, ta được phép chôn ngài ở ngoài thành phố Turin trong nhà Salêdiêng tại Valsalice. Trường học này trước kia dành cho trẻ em nhà giàu mới đây đã được chuyển hóa: từ đầu niên học vào tháng Mười, nó đã trở thành một trung tâm học vụ huấn luyện các tư giáo Salêdiêng trẻ. Những tư giáo này tạo thành sự canh gác danh dự. Vì thế, như để không gợi lên bất kỳ phản ứng nào từ những người chống giáo sĩ, xác Don Bosco được di chuyển bí mật. Cha Rua khích lệ các tư giáo đi viếng mộ thường xuyên và dành giờ cầu nguyện trước đó. Mỗi tháng một lần, nhiều bao có thể, ngài thường đi từ Nguyện xá đến Valsalice và sốt sắng cầu nguyện.[229]
Chú thích
[214] G. Bosco - M. Rua, Pinerolo, 8 tháng Tám năm 1886. Epsitolario Ceria IV, 359.
[215] Epsitolario Ceria IV, p. 355-356.
[216] Đọc chúng trong MB XVIII, p. 188-189.
[217] Amadei I, p. 364.
[218] Amadei I, p. 364-365.
[219] Alexander Lucchelli (1864-1938), Tiến trình phong thánh của cha Rua, trong Positio 1947, p. 586-587.
[220] Minutes of the Superior Chapter, 12 tháng Chín năm 1887, FdB 1883 C12.
[221] E. Ceria, Vita, p. 130.
[222] «Le pèlerinage des ouvriers français à Rome», Bulletin salésien, tháng Mười Một, 1887, p. 132-133.
[223] Từ E Ceria, MB XVIII, p. 466-468. Sử biên niên nguyên gốc của Carlo Viglietti, đề ngày 24 tháng Mười Một, chỉ ghi lại một lễ nghi trong chính phòng của Don Bosco. Tôi tưởng tượng rằng sau lễ nghi ở nhà thờ Mẹ Phù hộ mà dường như được ghi chú tài liệu đầy đủ, gia đình Crazrtoryski thăm các phòng của Don Bosco. Những sử biên niên của Viglietti ở trong FdB 1222 D2 - 1227 D8.
[224] C. Viglietti, sử biên niên nguyên thủy, ngày 23 tháng 12, 1887.
[225] Những thư luân lưu này trong FdR 3980 A10-B8.
[226] C. Viglietti, Sử biên niên nguyên thủy của ngày đó. Xem E. Ceria, MB XVIII, p. 511.
[227] Về cái chết của Don Bosco, xem MB XVIII, p. 529-543.
[228] Bản bổ sung nguyên thủy được in cho Bollettino salesiano, February 1888, 3 p.
[229] Về vấn đề chôn cất Don Bosco và sự chọn lựa Valsalice, see MB XVIII, p. 533-567.