37. Chọn lựa phương pháp giáo dục

Trong lãnh vực giáo dục, có hai phương pháp giáo dục chính được áp dụng qua nhiều thời đại. Đó là phương pháp luận phạt, đàn áp, và phương pháp đề phòng.

Phương pháp luận phạt trước hết cho học sinh biết luật, những điều phải tuân giữ và phải xa tránh. Kế đó là sự kiểm soát những người vi phạm luật để trừng phạt. Trước sự tái phạm luật pháp, người có quyền lại dùng quyền bính đàn áp kẻ yếu thế để được việc.

Ngược lại, phương pháp đề phòng dựa trên sự hiểu biết giá trị tích cực, ích lợi của luật pháp cũng như những hậu quả tiêu cực của những vi phạm luật. Vì hiểu rõ và thông cảm với sự dòn mỏng và ý chí hay thay đổi của tuổi trẻ, cho nên những nhà giáo dục theo phương pháp đề phòng thường đi xa hơn nữa. Với cái nhìn đầy tình thương họ thường xuyên theo dõi, nhắc nhở và khích lệ, để giúp các học sinh biết tự chọn tuân giữ luật như phương tiện tiến tới trên con đường thiện hảo và đạt tới thành công.

Sinh trưởng trong một gia đình tuy nghèo túng về mặt vật chất, nhưng lại rất giàu tình thương và lòng đạo đức, ngay từ buổi ban đầu Don Bosco đã chọn phương pháp đề phòng trong suốt sứ mệnh giáo dục thanh thiếu niên được Thiên Chúa giao phó cho ngài.

Ngay từ những hàng đầu của tập sách bé nhỏ về đường hướng giáo dục của ngài Don Bosco viết:

Cặp mắt nhân từ và tinh anh của cha giám đốc cũng như của các trợ tá viên sẽ luôn theo dõi các học sinh khắp nơi, không phải như viên cảnh sát, để bắt lỗi và để trừng phạt, nhưng để rồi như người cha hiền nói nhỏ vào tai, vào tâm hồn con cái, các ngài cũng sẽ nhắc nhở, khuyên bảo, sửa dạy và hướng dẫn các học sinh trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống.

Nói cho đúng tuy thời giờ qua đi, thế hệ này đổi sang thế hệ khác, nhưng bản chất con người vẫn không đổi thay. Con người vẫn là thụ tạo duy nhất được tạo dựng giống hình ảnh Thiên Chúa, có trí thông minh và được quyền tự do lựa chọn. Thế nhưng, để có thể phát triển trí thông minh và biết xử dụng quyền tự do lựa chọn cách đúng đắn con người cần phải được giáo dục. Vì thế các nhà giáo dục cũng cần phải biết chọn lựa đường hướng giáo dục cho thế hệ mai ngày. Hoặc là chọn lựa con đường đàn áp và cưỡng ép, hoặc là con đường xây dựng trong sự tự do cộng tác.

Con đường thứ nhất xem ra dễ dàng hơn và có hiệu lực ngay. Con đường thứ hai quả là một thách đố, nó đòi hỏi nhiều kiên nhẫn và ý chí cương quyết, nhưng lại đảm bảo hoa trái lâu bền và phong phú hơn. Đó là con đường tôn trọng phẩm giá và nhân vị với tất cả những khả năng và nhịp độ trưởng thành của mỗi người về mọi mặt.

Bản tính ưa tự do, thích phóng túng của tuổi trẻ thường làm họ phản ứng cách tiêu cực và chống cự lại mọi hình thức áp đặt hoặc giới hạn quyền tự do của họ. Bản tính của những người trẻ thường được ví như trái banh cao-xu xì căng, càng đè nén thì sẽ càng nổ tung mạnh và càng bắn hơi ra xa. Nhiều người trưởng thành lầm tưởng rằng cần phải dùng đến những hình thức áp đặt hoặc bạo lực, những hình phạt thể xác, những lời quở mắng cộc cằn, cứng cỏi để bắt buộc các bạn trẻ phải cúi đầu tuân phục. Thế nhưng, tất cả những đường lối đó chẳng khác gì đổ thêm dầu vào lửa phẫn uất đang bừng lên trong tâm hồn các bạn trẻ. Họ sẽ không ngần ngại đối đáp bằng những hình thức không kém phần hung bạo, hoặc những hình thức chối bỏ thực tại, chẳng hạn như, bỏ nhà ra đi, ma túy, tránh né mọi người, đóng kín trong nhà, v.v...

Trên thực tế không cha mẹ hoặc thầy dạy nào lại muốn thấy những phản ứng vũ bạo hoặc trốn chạy của con em mình. Thế nhưng, chính qua việc áp dụng phương pháp giáo dục đàn áp là như đẩy các bạn trẻ vào con đường bí để rồi không còn cách nào khác hơn là dùng tới những phản ứng vũ bạo để tự vệ, hoặc để trả thù.

Giải pháp hữu hiệu hơn cả là cha mẹ và các nhà giáo dục biết dùng uy tín của bản lãnh và việc làm để thuyết phục tuổi trẻ hơn là dùng sức mạnh của võ lực như người độc tài hoặc bạo chúa. Nhờ đó dần dà các bạn trẻ sẽ trưởng thành trong tinh thần tự lập và biết chấp nhận trách nhiệm về hành động cũng như về cách xử dụng quyền tự do của mình.

Chọn phương pháp đề phòng trong đường lối giáo dục tức là chọn khước từ những hình thức chuyên chế độc quyền để bước xuống một bậc, để đến gần giới trẻ hơn trong tinh thần đối thoại tin tưởng và trong bầu khí thân mật của tình bạn, để có thể làm nảy sinh hoa trái tốt đẹp và phát triển tới mức tối đa những khả năng sẵn có trong họ.

Giáo dục gia đình là hoa trái của sự tác động giữa cha mẹ và con cái, chứ không phải chỉ là sự liên hệ một chiều. Biết bao nhiêu cha mẹ và thầy giáo cô giáo vẫn còn dùng phương pháp giáo dục một chiều. Tức là, bảo gì làm đó, không được lên tiếng cũng không được phát biểu ý kiến!

Làm thế nào để tự tạo uy tín trong phương pháp giáo dục và tránh khỏi những hình thức áp đặt thiếu hiệu lực?

1. Trước hết, biết nắm vững tình thế. Tức là quan sát, nhận định, hiểu rõ tính tình của từng học trò, của mỗi người con và phương cách đối xử hữu hiệu với chúng. Điều đó đòi hỏi sự hiện diện thường xuyên và mối quan tâm thật tình của cha mẹ cũng như các nhà giáo, chứ không chỉ những lúc có dấu hiệu báo động những vấn đề nguy cấp mà thôi.

2. Don Bosco thường nói: “Các học sinh cần phải biết ...” Thật vậy, trong gia đình, cha mẹ là những người thầy dạy trước tiên bằng chính gương đời sống của mình. Tiếc thay, nhiều bạn trẻ cảm thấy ngại ngùng do dự hỏi han, tham khảo ý kiến cha mẹ về những vấn đề liên quan đến cuộc sống của họ. Trong khi đó họ cần được hướng dẫn cách suy tư, giải thích những thắc mắc, làm sáng tỏ những điều khó giải và điều chỉnh những khuynh hướng lông loàn của tình cảm.

3. Khích lệ. Lớn lên là cả một vấn đề cam go đối với tuổi trẻ, nhất là trước những thất bại, những lầm lỗi và những yếu đuối của mình. Thực ra, các bạn trẻ thường nhận được nhiều lời chỉ bảo, nhiều ý kiến và không thiếu chi những lời khiển trách, nhưng lại hiếm được ai tặng cho những lời an ủi khích lệ.

Khích lệ trước hết là biết lắng nghe, là tỏ dấu quan tâm đến những vấn đề, những giá trị và những khát vọng mà mỗi bạn trẻ ôm ấp trong tâm hồn.

  Một lần có người tìm thấy trong ví tiền của một nữ sinh viên một mảnh giấy cũ hao mòn vì như đã được giở ra đọc đi đọc lại cả hàng trăm, hàng ngàn lần. Trên mảnh giấy còn ghi lại mấy hàng chữ như sau:

- Con yêu dấu của mẹ. Mẹ biết là con rất buồn và chán nản vì những con số điểm thấp trong tờ học bạ cuối năm của con. Mẹ khuyên con đừng bận tâm về điều đó. Đối với ba mẹ, con được điểm ưu hạng về những môn quan trọng hơn trong đời sống con. Con là người chân thành, ngay thật, con có tinh thần trách nhiệm trong các việc con làm, quảng đại vui tươi với mọi người và biết bao nhiêu điều tốt đẹp khác nữa. Con luôn là người con ngoan của ba mẹ. Tất cả những điều khác không đáng giá gì hơn cả. Mẹ của con.

Những lời khen chân thành và công khai là sự khích lệ lớn đối với tuổi trẻ. Con cái thường rất bén nhạy trước những lời khen của cha mẹ. Có thể là một việc nhỏ mọn làm cách chuyên cần và làm với tinh thần trách nhiệm, một sáng kiến tốt, một cử chỉ quảng đại v.v... Đó là những cử chỉ dễ được ta chú ý nơi người khác, nhưng lại dễ bỏ qua và coi thường đối với con cái ngay trong nhà. Thế nhưng, những lời khích lệ khen ngợi đó khác nào như chắp cánh lấy đà bay xa và bay cao hơn.

Sau cùng, cần giúp các bạn trẻ biết tự khích lệ chính mình. Đây là điểm then chốt của tòa nhà giáo dục, là đào tạo những con người với bản vị cương nghị, biết khả năng, hạn hẹp của mình và biết tự tin.

 -----------

Cf  * FERRERO Bruno, I figli sono come palline di gomma, in Genitori Felici con il sistema di Don Bosco, LDC (1997) p. 7 - 10.