28. Một phong cách hiệp hành

Eliane Anschau Petri

“Sự hiệp hành”, “cộng đoàn hiệp hành”: chắc chắn không phải là những thuật ngữ được sử dụng trong thế kỷ XIX. Ngay cả tầm nhìn của Giáo hội trong giai đoạn lịch sử này cũng rất khác so với tầm nhìn mà chúng ta đang nói đến ngày nay.694 Tuy nhiên, nếu chúng ta hiểu sự hiệp hành như một cách hiện hữu và hành động cùng nhau695 qua việc thúc đẩy sự tham gia của tất cả mọi người vào sứ mệnh giáo dục chung, chúng ta có thể tìm thấy một số yếu tố của phong cách hiệp hành trong kinh nghiệm của Maria Domenica và của cộng đoàn FMA tiên khởi, tìm thấy một sự hòa hợp sâu sắc với kinh nghiệm của Chúa Giê-su đối với đám đông và các môn đệ của Ngài: “Việc loan báo Tin Mừng của Chúa Giê-su không chỉ dành cho một số người được soi sáng hoặc được tuyển chọn. Chúa Giê-su đối thoại với “quần chúng”, với “bất cứ ai”. Người đặt họ vào việc tiếp xúc cách trực tiếp với hồng ân của Thiên Chúa và với ơn gọi hướng đến ơn cứu độ.696

Giống như trong cộng đoàn của Chúa Giê-su có những khuôn mặt khác nhau, tuổi tác khác nhau, nguồn gốc khác nhau, thì ở Mornese cũng vậy. Việc kiến tạo một cộng đoàn với nhiều dung mạo, cùng sống và làm việc là điều khả thi, bởi vì cộng đoàn được “quy tụ bởi Chúa Cha, được thiết lập trên sự hiện diện của Đức Ki-tô Phục Sinh và được nuôi dưỡng bởi Người là Lời và Bánh” (HL 49).697 Phong cách hiệp hành của cộng đoàn Mornese có nền tảng thần học được nhấn mạnh rõ ràng trong Hiến luật: cộng đoàn được Chúa Cha quy tụ và được thành lập dựa trên sự hiện diện của Đấng Phục sinh. Do đó, “sự hiệp hành” của Mornese là một biểu hiện của linh đạo hiệp thông, vốn có nền tảng nơi Chúa Ba Ngôi và được cụ thể hóa trong sự hiệp thông giữa các nữ tu và các thanh thiếu nữ.

Không phải là một hình thức lỗi thời khi nói rằng tính độc đáo của Maria Domenica Mazzarello - trong tư cách là mẹ, nhà giáo dục và đấng đồng sáng lập - hệ tại ở việc Mẹ đã cộng tác trong việc kiến tạo nên các cộng đoàn hiệp hành, nghĩa là các cộng đoàn được đặc trưng bởi làm việc, cầu nguyện, sống và chia sẻ cuộc sống và sứ mệnh “cùng nhau”, theo gương các Ki-tô hữu của cộng đoàn tiên khởi, những người “kiên trì làm theo giáo huấn của các tông đồ, sống hiệp thông, bẻ bánh và chuyên cần cầu nguyện ” (Cv 2,42-47).

Cộng đoàn sống gắn bó, hiệp nhất và sinh hoa trái vì nó được Mẹ Mazzarello sinh động một cách khôn ngoan. Mẹ là một người nữ hiệp thông và cộng tác, cũng giống như Đức Maria tại tiệc cưới Ca-na: một người phụ nữ nhìn thấy, tiên liệu, lo liệu và lôi kéo mọi người (x. Ga 2,1-12) để lễ hội cuộc sống kết thúc tốt đẹp.

1. Hiệp hành, tham gia và hiệp thông

Môi trường giáo dục và phong cách của cộng đoàn do Maria Domenica Mazzarello kiến tạo và sinh động dựa trên sự cộng tác và tham gia của tất cả mọi người: các FMA, các nhà giáo dục giáo dân, giám đốc cộng đoàn, gia đình của các học sinh nội trú và chính các thiếu nữ. Thực vậy, mọi FMA, bất kể giữ vai trò gì, luôn được yêu cầu một thái độ giáo dục không chung chung, nhưng rõ ràng và chủ động cách phù hợp. Sự can thiệp của nhiều người có trách nhiệm (giám đốc, phó giám đốc, quản lý, giáo viên làm việc, hộ trực học tập, hộ trực phòng ngủ, đầu bếp, tiếp tân, giáo viên dạy nhạc,...) đều nhằm mục đích đào luyện người nữ hoàn thiện về nhân cách, Ki-tô giáo và chuyên môn.

Cách sinh động một cộng đoàn luôn mang đặc tính của một sự hiện diện tốt và tiên liệu, uyển chuyển và quan tâm đến nhu cầu của từng người, cũng giống như cách sinh động một gia đình, nơi mà sự chung sống luôn tràn ngập sự ngọt ngào, thân thiện và vui vẻ. Maria Domenica ý thức rằng giáo dục đòi hỏi mỗi người, tùy theo vai trò và ơn gọi của mình, thực hiện những can thiệp cùng nhau, bổ sung cho nhau, sự hỗ tương, sự hợp tác trên nhiều mặt. Thực ra, đây cũng là phong cách của Chúa Giê-su mà Tin Mừng đã truyền lại cho chúng ta: “Một số người theo Chúa Giê-su cách rõ ràng hơn, họ cảm nghiệm được lòng trung thành của người môn đệ, trong khi những người khác được mời trở lại cuộc sống bình thường: tuy nhiên, tất cả đều làm chứng cho sức mạnh của đức tin nhờ nó mà họ được cứu”.698 Ngay từ đầu, các FMA đã nhận thức được thực tế là cùng nhau giáo dục, ngang qua một tình yêu được thể hiện qua sự kiên nhẫn và lòng tốt, qua việc trung thành với bổn phận hàng ngày. Đổi lại, tình yêu này tạo điều kiện cho sự trưởng thành của lòng tin, vị tha, tình liên đới, tính nhưng không và bác ái nơi các thiếu nữ. Để đạt được mục tiêu này, cần có phong cách “đồng hành” đúng đắn và đặc trưng là “bước đi cùng nhau”. Maria Domenica không tự nhiên có được khả năng “sống và bước đi cùng nhau” này. Thiên Chúa đã chuẩn bị cho Mẹ ngang qua một thời gian dài thực tập và ngang qua nhiều kinh nghiệm khác nhau: thực ra, Mẹ là con đầu lòng trong số mười ba người con, Mẹ đã sống một kinh nghiệm tông đồ và thiêng liêng mãnh liệt trong giáo xứ và là một thành viên tích cực của Hiệp hội Con Đức Mẹ Vô Nhiễm. Ngay cả trước khi biết Cha Bosco và khi trở thành FMA, Mẹ đã có ý thức thực hiện một sự lựa chọn giáo dục, đồng thời cống hiến hết mình cho phần rỗi của các thanh thiếu nữ ở miền quê của Mẹ. Những trải nghiệm cuộc sống này là cơ hội và là mảnh đất màu mỡ để Mẹ học cách quản lý các mối tương quan, cách hợp tác hỗ tương, tin tưởng, cởi mở với người khác, cảm thấy có trách nhiệm, đưa ra câu trả lời cụ thể cho nhu cầu của các thiếu nữ, v. v…

Có một trang trong tiểu sử của Mẹ Caterina Daghero soi sáng cho chúng ta về phong cách hiệp hành, đặc biệt là việc kiến tạo nên sự hiệp thông cho việc truyền giáo. Chúng ta đang nói về cộng đoàn tiên khởi ở Torino. Lời chứng khẳng định: “Họ sống rất tốt với nhau. Các đức tính của họ hợp nhất giống như tính cách của họ, người này khác với người kia, nhưng hòa hợp trong những điều được khơi hứng, trong các ý hướng, trong công việc, mọi người đều quy tụ lại để tôn vinh Thiên Chúa, để thể hiện trọn vẹn và trung thành ý tưởng cao cả của Đấng sáng lập”.699 Đây là một chứng từ đẹp và hợp thời, nó nói đến việc chấp nhận chính mình, đón nhận nhau như một hồng ân và cùng nhau cộng tác trong sứ mệnh chung. Bằng chứng này được nối kết với cộng đoàn tín hữu tiên khởi, nơi mọi thứ được đặt làm của chung: “Các tín hữu thời bấy giờ đông đảo, mà chỉ có một lòng một ý. Không một ai coi bất cứ cái gì mình có là của riêng, nhưng đối với họ, mọi sự đều là của chung. Nhờ quyền năng mạnh mẽ Thiên Chúa ban, các Tông Đồ làm chứng Chúa Giê-su đã sống lại. Và Thiên Chúa ban cho tất cả các ông dồi dào ân sủng ” (Cv 4,32-33).

2. Hiệp hành vì sứ mạng

Maria Domenica cố gắng sống hiệp thông với các thiếu nữ, đồng thời cùng nhau lớn lên trong việc khám phá và hiểu biết Tin Mừng cũng như tìm kiếm những cách thức đích thực nhất để sống và làm chứng cho Tin Mừng. Không chỉ Mẹ, như một người mẹ và bề trên, Mẹ có nhiều điều để truyền đạt cho các thanh thiếu nữ được giao phó cho mình, nhưng họ cũng có nhiều điều để nói và dạy cho Mẹ. Mẹ luôn chú ý đến trường đời này và hỏi các nữ tu và các thanh thiếu nữ một câu hỏi đầy khôn ngoan, của những người luôn biết kiên trì tìm kiếm: “Con nghĩ sao? Con sẽ làm gì trong trường hợp này?”. Việc đặt những câu hỏi này tạo ra một bầu khí tích cực, khi đó mỗi người biết rằng mình được tiếp nhận và yêu thương, vì thế, mỗi người tự bộc lộ bản thân mình mà không sợ hãi. Đồng thời, mỗi người trưởng thành trong việc đảm nhận một cách có trách nhiệm nỗ lực cống hiến sự đóng góp của mình cho việc xây dựng cộng đoàn, ngay cả khi có khác biệt về vai trò. Thái độ đặt câu hỏi, lôi cuốn người khác vào câu hỏi là phong cách của Chúa Giê-su : “Còn anh em nghĩ sao? ”(Mt 21,28; Mt 18, 12); “Còn các con nói Thầy là ai?” (Mc 8,29); “Anh muốn tôi làm gì cho anh? ” (Mc 10,51).

Phong cách “bước đi cùng nhau” của các cộng đoàn chúng ta có một mục đích: sống lời tiên tri về sự hiệp thông và tinh thần truyền giáo. Đồng hành với người trẻ để giúp chúng khám phá ra mình được yêu thương, được cứu rỗi và quý giá trước mắt Thiên Chúa. Việc “bước đi với người trẻ” của chúng ta phải dẫn đến việc khám phá ra niềm vui trọn vẹn và sự sống dồi dào mà Chúa Giê-su đã hứa: “Các điều ấy, Thầy đã nói với anh em để anh em được hưởng niềm vui của Thầy và niềm vui của anh em được nên trọn vẹn ”(Ga 15,11); “Ta đến để chúng được sống và sống dồi dào” (Ga 10,10).

Phong cách hiệp hành vì sứ mệnh, tham gia và cộng tác là một sứ điệp phát xuất từ ​​kinh nghiệm của cộng đoàn Chúa Giê-su với các môn đệ của Người; và tiếp theo đó, cũng từ thánh Phao-lô, nhà truyền giáo vĩ đại và là người sáng lập các cộng đoàn Ki-tô hữu. Mặc dù ý thức được sứ mệnh riêng, nhưng ngài không thực hiện sứ mệnh ấy một mình, ngài luôn muốn được đồng hành với các cộng sự viên. Các nguồn lịch sử liệt kê ra rằng gần một trăm người giúp ngài thực hiện sứ mệnh của mình: Barnaba, Apollo, vợ chồng Aquila e Priscilla, Sila, Timoteo, Tito, Silvano, Epafra, Filemone, Epafrodito, Aristarco, Marco, Dema, Luca, Giusto và nhiều người người khác. Ngài biết cách huy động nhiều người xoay quanh kế hoạch truyền giáo của mình và lên kế hoạch cho một công việc truyền giáo rõ ràng và hiệu quả. Ngài ý thức rằng những người này không phải là cộng tác viên của ngài, mà là cộng tác viên của sứ mệnh (x.1Tx 3,2; 1Cr 3,5-9; 2 Cr 6,1-4); ngài không coi những nhà truyền giáo đến cộng đoàn của ngài là đối thủ cạnh tranh (x. Pl 1,12- 18; 1Cr 3,5-11), nhưng là đồng nghiệp.

Thánh Phao-lô cũng biết cách thu hút phụ nữ tham gia vào sứ mệnh: Maria, Lidia, Damaris, Aquila e Priscilla, Perside, Trifena e Trifosa, Giulia, Ninfa, Loide, Eunice, Claudia, Febe, Evodia e Sintiche và những người khác. Những người phụ nữ này được nhắc đến không phải vì vai trò làm nội trợ của họ, mà là để phục vụ Giáo hội và hoạt động truyền giáo. “Sự tuyệt vời của Thánh Phao-lô chính là ở cách ngài tương quan và giáo dục các cộng sự viên của mình, những người mà ngài cho phép họ hoàn toàn tự do hành động và đưa ra sáng kiến, trong khi đó ngài mong đợi nơi họ sự tuân theo Tin Mừng và hiệp nhất với ngài (x.1Cr 1,11-12; 3,10-11)”.700

Đời sống và chứng từ hiệp hành về sứ mệnh của thánh Phao-lô khiến chúng ta nghĩ đến phong cách Sa-lê-diêng và cách thức mà Cha Bosco huy động một số lượng người đáng kể và nguồn lực xoay quanh ngài và kế hoạch giáo dục của ngài, đồng thời ngài cũng đánh giá cao sự đóng góp của giới nữ, thúc đẩy nơi họ sự tự tin và tự do, tinh thần trách nhiệm và sáng tạo. Cha Bosco nói: “Giống như cuộc cách mạng đã sử dụng phụ nữ để gây ra nguy hại lớn, thì chúng ta sẽ sử dụng họ để làm điều tốt”.701 Thật thú vị khi nghĩ về sự hợp tác khiêm tốn và dám nghĩ dám làm của các FMA trong các sứ mệnh. Cha Costamagna đã viết cho Cha Bosco vào năm 1879: “Con chưa bao giờ tưởng tượng rằng các chị em có thể giúp chúng con rất nhiều trong sứ mệnh. Sẽ không có nhiều điều tốt đẹp cho phụ nữ và thiếu nữ nếu không có sự can thiệp của các nữ tu. Ngoài các trẻ nữ, nhiều quý cô đổ xô đi học giáo lý, nghe từng lời thốt ra từ miệng họ như thể đang nuốt lời của một nhà giảng thuyết. Trong lúc các linh mục chúng con ở trong tòa giải tội, thì ở một khoảng cách nhất định, bốn nữ tu đang hướng dẫn và gửi đến cho chúng con những người xưng tội được chuẩn bị kỹ lưỡng đến nỗi nhiều người đã khóc gấp đôi [...]. Hãy gửi cho chúng con các linh mục, giáo lý viên và nữ tu!”.702

Cha Cagliero đã viết thư cho Cha Giovanni Bonetti vào năm 1886 để báo cáo cho cha về các cơ sở ở Patagonia và về lòng nhiệt thành truyền giáo của các FMA. Ngoài những điều khác, ngài nói với Cha Giovanni Bonetti với sự thẳng thắn: “Các nữ tu hiện tại, với số lượng là 12 ở Patagonia, mang theo tinh thần thực sự của Hội dòng và đã giành được tình cảm của các thanh thiếu nữ, người già và trẻ. Và nếu chúng con có thể làm bất cứ điều gì tốt, là đều nhờ họ. Họ chuẩn bị cho chúng con và giới thiệu những linh hồn mà họ và chúng con mong muốn săn lùng để dâng cho Chúa”.703

3. Hiệp hành và phân định

Hơn nữa, Maria Domenica đã sống phong cách hiệp hành. Hiệp hành đòi hỏi sự phân định, thể hiện qua việc lắng nghe Thần Khí đang làm việc trong mỗi cộng đoàn. Cuốn Hồi sử ghi nhận rằng ngay trong cuộc họp hàng tuần đầu tiên sau khi thành lập Hội dòng, Mẹ đã yêu cầu mỗi FMA đóng góp ý kiến cho cộng đoàn: “Từ ngày 15 tháng 9, Chúa nhật đầu tiên sau khi Đức Giám mục ra đi, Mẹ phó bắt đầu thực hiện điều Hiến luật quy định huấn từ hàng tuần cho cộng đoàn. Vì vậy, chị khiêm tốn tự giới thiệu mình Mẹ phó tội nghiệp, chị nói rằng không chỉ chị phải giữ ngôi nhà theo Luật nhưng là mong muốn của Cha Bosco, vì vậy mỗi chị em có thể giúp đỡ và tư vấn. Do đó mỗi người phải và có thể bày tỏ quan điểm cũng như ý kiến ​​​​cá nhân, để mọi thứ có thể diễn ra tốt hơn theo mọi nghĩa. Từ nguyên tắc tự do huynh đệ và tấm lòng rộng mở hiếu thảo như vậy, lẽ tự nhiên là mỗi người biểu lộ những gì mình cảm thấy trong mình hoặc nhận thức xung quanh mình. Chính bằng cách này mà chị Maria có thể nhận thức được những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài ngôi nhà, đồng thời chị có thể phục vụ vì lợi ích của mỗi người và của tất cả”.704 Toàn thể cộng đoàn có trách nhiệm và cần tham gia vào việc xây dựng sự hiệp thông, tìm kiếm điều tốt đẹp trong sứ mệnh.

Mẹ Mazzarello đã thực hiện việc phân định theo phong cách hiệp hành bằng sự cộng tác chặt chẽ với Cha Bosco và với các giám đốc Sa-lê-diêng, đặc biệt là với Cha Cagliero, Tổng giám đốc của Hội dòng FMA. Cha Bosco giao cho Mẹ nhiệm vụ chọn các nữ tu truyền giáo. Sau khi lựa chọn xong, Mẹ trình lên các Bề trên để phê duyệt. Mặc dù đôi khi quan điểm của Mẹ không trùng khớp với quan điểm của các Bề trên, tuy nhiên Mẹ luôn tuân theo những gì họ đã thiết lập. Ví dụ điển hình được xác nhận bởi nhiều nhân chứng, là trường hợp của một FMA, được đánh giá là “ngoan đạo và đạo đức”, người đã được chọn để đi truyền giáo, trong chuyến truyền giáo năm 1881.705 Mẹ Mazzarello, người biết rõ về nữ tu ấy, đã không đồng ý. Mẹ nói rằng: “Cõi lòng con không nói tốt cho con về nữ tu này. Con thấy dường như chị không đủ thẳng thắn và nghiêm túc, sẽ không làm tốt trong sứ mệnh”.706 Bất chấp tuyên bố rõ ràng này của Mẹ Mazzarello, chị ấy vẫn được cử đi truyền giáo, nhưng chưa đầy một năm sau, chị trở lại Ý và rời khỏi Hội dòng. Chính Cha Cagliero, người khăng khăng cử nữ tu này đi truyền giáo, đã tuyên bố:

“Trái ngược với quan niệm của tôi về một nữ tu dành cho sứ vụ truyền giáo, người Tôi tớ Chúa nói với tôi: ‘Thưa cha, đứa con này đang lừa dối chúng ta; trái tim con không nói tốt về đứa con này, đứa con này sẽ làm phiền chúng ta và sẽ không kiên trì trong ơn gọi của mình’. Và khi tôi nhấn mạnh vào ý định chân thành của nữ tu ấy, về cách cư xử tốt của chị ấy và về hy vọng thành công, người Tôi tớ của Chúa đã im lặng. Chưa tròn một năm, nữ tu ấy đã chứng minh bằng sự quanh co của mình rằng nữ tu ấy đã thực sự lừa dối chúng ta và rằng Mẹ là một nhà tiên tri, nhờ món quà của Chúa, Mẹ biết được nội tâm và tương lai của các nữ tu của Mẹ”.707

Trong những tháng cuối đời, khi nói chuyện với các nữ tu, Mẹ Mazzarello thường nói về sự bất lực và không xứng đáng của mình để lãnh đạo Hội dòng. Một số người trong số họ cho biết đã nghe Mẹ nói về ước muốn hiến mạng sống của mình vì lợi ích của các nữ tu.

Liên quan đến sự thật đau lòng của chị Lu-ca, Hồi sử ghi nhận: “Mẹ thường trở lại với suy nghĩ rằng, nếu có và sẽ có những vụ bê bối, thì tất cả đều là lỗi của Mẹ: giá như Mẹ kiên quyết hơn trong việc phản đối việc ra đi đó, hay đúng hơn, nếu Mẹ nói chuyện rõ ràng hơn với Cha Bosco… có lẽ những hậu quả này đã có thể tránh được. Mỗi ngày càng phải làm cho mọi sự trở nên tốt hơn, cho nên cần đặt Hội dòng vào tay những người thích hợp hơn Mẹ”.708

Trường hợp trên đây về cuộc đời của Mẹ Mazzarello minh chứng cho một hình thức phân định mà trong đó các ý kiến ​​có thể không phải lúc nào cũng đồng thuận. Quá trình phân định để đem lại lợi ích cho mọi người và cho Hội dòng này có thể đầy mệt mỏi và đau đớn, cũng như gặp nhiều chống đối, nhưng sự khiêm tốn trong việc thừa nhận sai lầm của cá nhân cũng có thể dẫn đến kết quả tích cực. Biện phân và hiệp hành cũng đòi hỏi một tiến trình hoán cải liên tục, như được ghi nhận trong sách Tông đồ công vụ, đề cập đến hai động lực hoán cải của Phê-rô và Cor-nê-li-ô (x. Cv 10), được chọn làm một trong những biểu tượng cho Thượng Hội đồng Giám mục.709

Ngay cả việc đặt nền móng cho những ngôi nhà mới cũng liên quan đến cộng đoàn ngang qua một quá trình phân định bằng cầu nguyện và chăm chú lắng nghe Chúa, đây là trường hợp của việc đặt nền móng ở Bordighera. Giám mục của Ventimiglia Lorenzo Biale, lo lắng về việc phái Valdese tuyên truyền trong trường học, ngài đã đến gặp Cha Bosco. Cha Bosco, người đã trải qua những khó khăn lớn với phái Valdese, không thể không đáp ứng yêu cầu của Giám mục. Ngài đã viết thư cho Mornese rằng phải mở một ngôi nhà gần Bordighera với một trường học miễn phí dành cho nữ sinh. Sự biện phân thật là tế nhị. “Mẹ Mazzarello hiểu mức độ nặng nề của nguồn lực trong cộng đoàn và sau khi thỏa thuận với vị giám đốc, mẹ muốn một giờ Chầu Thánh Thể diễn ra trong ba ngày”.710 Việc phân định cộng đoàn được thực hiện bằng lời cầu nguyện dường như gợi lại kinh nghiệm của cộng đoàn Ki-tô hữu tiên khởi: “Chúng tôi và Thánh Thần đã quyết định ” (Cv 15, 28), hoặc của các môn đệ cùng nhau cầu nguyện trước khi chọn người thay thế Giu-đa (x. Cv 1,15-26). Ở đây, trong trường hợp này, người ta nhận thấy sự khó khăn của sứ mệnh ở Bordighera: Mẹ đã bày tỏ vào thời điểm đó rằng, các nữ tu phải rời nhà của Mornese để đến một nơi sinh sống của những kẻ dị giáo với một sự chuẩn bị không phù hợp. Những kẻ dị giáo này luôn coi các nữ tu là kẻ thù. Để thực thi được sứ mệnh tại đây, cộng đoàn phó thác cho việc lắng nghe Chúa Thánh Thần, Đấng hoạt động trong toàn thể Giáo hội và là Đấng cầm tay dẫn dắt trong việc thực hiện những con đường mới, để thực hiện các kế hoạch của Ngài.

---

Chú thích

694 Giáo hội học của thế kỷ XIX nói chung được đặt trong viễn cảnh kiên quyết bảo vệ Giáo hội Công giáo, bảo vệ tinh thần La Mã và sự bất khả ngộ của Giáo hoàng. Thời này đã có ý tưởng về một Giáo hội vững chắc và thống nhất nội bộ, trong một cuộc đấu tranh can trường chống lại những sai lầm và kẻ thù của thời đại, một Giáo hội được thành lập dựa trên sự vâng lời Đức Giáo hoàng và đặc biệt hướng về Roma, nơi thực thi chế độ quy trung tâm mạnh mẽ. Đây là nền tảng lịch sử - Giáo hội để giải thích Công đồng Vatican I (1869-1870). Giáo hội được quan niệm như một "xã hội hoàn hảo", được thiết lập bởi Đức Ki-tô, là một thực tại hữu hình và có phẩm trật, được điều hành bởi luật pháp và các vị mục tử. Chiều kích mầu nhiệm của Giáo hội vẫn phụ thuộc vào chiều kích phẩm trật.

695 Đc I giovani, la fede e il discernimento vocazionale. Documento finale, Leumann (TO), Elledici 2019, n. 119.

696 Documento preparatorio. Per una Chiesa sinodale. Comunione, partecipazione, missione, n° 18, in https://www.synod.va/it/news/documento-preparatorio.html (2.07.2022).

697 Istituto figlie di Maria Ausiliatrice, In preparazione al Capitolo Generale XXIV, Roma, Istituto FMA 2019, 21.

698 Documento preparatorio. Per una Chiesa sinodale, n° 19.

699 Mainetti Giuseppina, Madre Caterina Daghero. Prima successora della Beata Maria Mazzarello nel governo generale dell’Istituto “Figlie di Maria Ausiliatrice”, Torino, S.E.I. 1940, 148.

700 Bartolomé Juan J., Paolo di Tarso. Un’introduzione alla vita e all’opera dell’apostolo di Cristo, Roma, LAS 2009, 221.

701 Đc MB X 600.

702 Lettera del 19 agosto 1879, trong Hồi sử III 97-98.

703 Lettera del 28 maggio 1886, trong ASC 272.26, fasc. 45.

704 Hồi sử II 11.

705 Có thể chỉ về Sr Caterina Lucca (Đc Thư của Cha Costamagna gửi cho Mẹ Caterina Daghero [Buenos Aires, 4 luglio 1881], trong Orme di vita D 121, 324-326; Hồi sử III 360-361; L 20, nota 3).

706 Testimonianza di Petronilla Mazzarello, trong Summarium 365.

707 Testimonianza di Giovanni Cagliero, trong Summarium 422.

708 Hồi sử III 361.

709 Đc Documento preparatorio. Per una Chiesa sinodale, n° 11-15.

710 Maccono I 327.