Chương 8 - Cuộc đời các thánh: một chú giải Kinh Thánh sống động
Ha Fong Maria KO
1. Những tư tưởng từ Huấn quyền của Giáo hội
Kể từ công đồng Vatican II, đặc biệt là với chương V - “Ơn gọi nên thánh phổ quát trong Giáo hội” của Hiến chế Lumen Gentium, đã tái đề xuất sự thánh thiện như một lý tưởng mà mọi người đều có thể đạt được. Huấn quyền của Giáo hội đề cập đến sự thánh thiện rất nhiều. Đặc biệt, sự thánh thiện được gắn liền với việc lắng nghe Lời Chúa, các thánh hiểu Lời Chúa cách nhanh nhạy và sâu sắc hơn, các thánh sống và truyền bá Lời Chúa bằng cách lôi cuốn người khác theo con đường của mình. “Con người thời nay sẵn sàng lắng nghe các nhân chứng hơn là các thầy dạy, hoặc nếu người ta có lắng nghe các thầy dạy là bởi họ là những chứng nhân”.280 Lời nói nổi tiếng được trích dẫn rất nhiều này trong tông huấn Evangelii nuntiandi của Đức Thánh Cha Phao-lô VI cho thấy con người ngày nay nhạy cảm với những tấm gương trong cuộc sống, hơn là với những lời giảng dạy trừu tượng hoặc những bài giáo lý lạnh lùng. Trước khi đưa vào bản văn, Đức Thánh Cha đã đề cập đến những lời này trong buổi tiếp kiến dành cho Hội đồng Giáo hoàng về Giáo dân. Trong bài diễn văn sâu sắc, ngài giải thích một số lý do thu hút của đời sống chứng nhân:
“Con người đương đại thực sự thấy ác cảm với mọi thứ có dáng vẻ lừa dối, kiểu cách bề ngoài, mang tính thỏa hiệp. Trong bối cảnh này, ta có thể hiểu được tầm quan trọng của một đời sống thực sự âm vang Tin Mừng![...] Trở thành nhân chứng về quyền năng của Thiên Chúa hoạt động trong sự mong manh đáng ngạc nhiên và luôn mới mẻ của con người không có nghĩa là xa lánh con người, mà là đề xuất cho con người những nẻo đường dẫn đến tự do. Các thế hệ mới có một khao khát đặc biệt về sự chân thành, chân lý và tính xác thực. Họ ghê tởm chủ nghĩa Pha-ri-sêu dưới mọi hình thức. Vì vậy, họ bám vào các chứng nhân có đời sống hoàn toàn nỗ lực phục vụ Đức Ki-tô. Họ đi khắp nơi trên trái đất để tìm những môn đệ của Tin Mừng, những người trong sáng trước mặt Thiên Chúa và tha nhân, những người luôn trẻ trung trong sự tươi trẻ của ơn thánh Chúa. Thế giới đang chờ đợi bước chân của các vị thánh”.281
Vào đầu thiên niên kỷ mới, Đức Thánh Cha Gio-an Phao-lô II mời gọi mọi người hướng tới một “tiêu chuẩn cao” của đời sống Ki-tô hữu thường nhật 282 và đặt sự thánh thiện trong tương quan mật thiết với việc lắng nghe Lời Chúa:
“Trước hết, tôi không ngần ngại nói rằng viễn cảnh mà toàn bộ hành trình mục vụ phải được đặt vào đó là viễn cảnh của sự thánh thiện. […] Không còn nghi ngờ gì nữa, tính ưu việt của sự thánh thiện và cầu nguyện chỉ có thể hiểu được khi bắt đầu từ việc lắng nghe Lời Chúa cách mới mẻ. Kể từ khi Công đồng Vatican II nhấn mạnh vai trò ưu việt của Lời Chúa trong đời sống Giáo hội, chắc chắn đã có những bước tiến lớn trong việc chuyên cần lắng nghe và chăm chú đọc Sách Thánh. Cần phải củng cố và đào sâu điều này [...]. Đặc biệt, điều cần thiết là việc lắng nghe Lời Chúa phải trở thành một cuộc gặp gỡ sống động, [...] giúp chúng ta nắm bắt được trong bản văn Kinh Thánh lời hằng sống luôn chất vấn, định hướng và định hình sự hiện hữu”.283
Áp dụng đề xuất này vào đời sống thánh hiến, Huấn thị Xuất phát lại từ Đức Ki-tô nhấn mạnh:
“Sự thánh thiện không thể cảm nhận được nếu không bắt đầu từ việc lắng nghe Lời Chúa cách mới mẻ […] Thực tế là, nơi Lời, Thầy Giê-su tỏ mình ra, giáo dục con tim và trí óc. Chính nơi Lời, tầm nhìn đức tin trưởng thành hơn, học cách nhìn vào thực tại và các sự kiện bằng chính ánh nhìn của Thiên Chúa, cho đến khi có được “những tư tưởng của Đức Ki-tô” (1Cr 2,16)”.284
Trước khi được bầu lên ngôi giáo hoàng, Đức Bê-nê-đic-tô XVI đã nói trong một bài giảng: “Các thánh giúp tái khám phá sự phong phú của Tin Mừng, tất cả các ngài là lời giải thích về Đức Giê-su Ki-tô, nơi các ngài, Đức Ki-tô trở nên cụ thể”.285 Khi đã là Giáo hoàng, sau loạt bài giáo lý trong các buổi tiếp kiến chung về các vị thánh nam nữ, ngài kết thúc bằng lời khẳng định:
“Các Thánh biểu tỏ sự hiện diện đầy quyền năng và có sức biến đổi của Đấng Phục Sinh bằng nhiều cách khác nhau; họ để Đức Ki-tô nắm giữ cuộc sống cách trọn vẹn, đến nỗi có thể khẳng định như Thánh Phao-lô rằng: “Tôi sống nhưng không phải là tôi sống, mà là Đức Ki-tô sống trong tôi” (Gl 2,20). [...] Sự thánh thiện, sự tròn đầy của đời sống Ki-tô hữu không hệ tại ở việc thực hiện những kỳ tích phi thường, nhưng ở việc kết hợp với Đức Ki-tô, sống các mầu nhiệm của Người, biến thái độ, suy nghĩ và hành vi của Người thành của chúng ta. Sự thánh thiện được đo bằng tầm vóc Đức Ki-tô mà ta đạt tới, bằng mức độ mà chúng ta xây dựng tất cả cuộc đời theo Người nhờ quyền năng của Chúa Thánh Thần. Đó là trở nên đồng hình đồng dạng với Chúa Giê-su [...] Trên thực tế, tôi phải nói rằng, đối với đức tin của cá nhân tôi, nhiều vị thánh, không phải tất cả, là những ngôi sao thực sự trên bầu trời lịch sử. Và tôi muốn nói thêm rằng, đối với tôi, không chỉ một số vị thánh vĩ đại mà tôi yêu mến và biết rõ là những vị “dẫn đường”, mà cả những vị thánh đơn sơ, nghĩa là những người tốt mà tôi thấy trong đời sống, những người sẽ không bao giờ được phong thánh. Có thể nói, họ là những người bình thường, không có nét anh hùng nổi trội, nhưng qua lòng tốt hàng ngày của họ, tôi nhìn thấy chân lý của đức tin. Với tôi, lòng tốt được họ làm trưởng thành trong đức tin của Giáo hội là lời minh chứng hùng hồn cho Ki-tô giáo và là dấu hiệu cho thấy sự thật ở đâu”.286
Mối tương quan giữa sự thánh thiện và mạc khải Kinh Thánh trở nên rõ ràng hơn trong Tông huấn Verbum Domini, trong đó Đức Bê-nê-đic-tô XVI dành nhiều đoạn để suy tư về chủ đề “Các Thánh và việc giải thích Kinh Thánh”.
“Việc giải thích Kinh Thánh hẳn sẽ không đầy đủ nếu ta không đặt mình lắng nghe chính những người đã từng sống Lời Chúa, đó là các thánh. Thật vậy, “viva lectio est vita bonorum” (việc đọc Lời Chúa sống động là đời sống của những người tốt lành - Thánh Grê-gô-ri-ô Cả). Quả thế, những người có thể giải thích Kinh Thánh sâu sắc nhất là những người đã để cho Lời Chúa uốn nắn qua việc lắng nghe, đọc và chuyên chăm suy niệm [...]. Mỗi vị thánh giống như một tia sáng phát xuất từ Lời Chúa: chúng ta có thể nghĩ đến thánh I-nha-xi-ô Lôi-ô-la khi người đi tìm kiếm chân lý và phân định thiêng liêng; thánh Gioan Bosco với niềm say mê giáo dục giới trẻ […]. Như thế, cách nào đó, sự thánh thiện trong tương quan với Lời Chúa thuộc về truyền thống tiên tri, tại đó Lời Chúa bố trí cuộc đời của vị tiên tri theo hướng phục vụ Người. Theo nghĩa này, sự thánh thiện trong Giáo hội là một cách giải thích Kinh Thánh mà không ai có thể bỏ qua. Thánh Thần, Đấng đã linh hứng các tác giả thánh, cũng là Đấng dẫn đưa các thánh đến chỗ hiến tặng cuộc đời các ngài cho Tin Mừng. Khi cố gắng học lấy gương sống của các ngài, chúng ta đi trên nẻo đường chắc chắn để thực hiện được một cách giải thích Lời Thiên Chúa sống động và hiệu quả” (VD s.48-49).
Thánh nhân giống như “một bài đọc sống động” của Kinh Thánh, “một tia sáng phát xuất từ Lời Thiên Chúa”, sự thánh thiện tượng trưng cho “một bản chú thích Kinh Thánh”: đây là những cách diễn đạt rất sắc bén và hữu hiệu. Nói về Lời Chúa và đời sống thánh hiến, Đức Bê-nê-đic-tô XVI khẳng định thêm: Sống đời theo Đức Ki-tô là một “sự chú giải sống động về Lời Chúa” (VD s.83).
Ngay cả trong lĩnh vực nghiên cứu Kinh Thánh, sức mạnh của đức tin và sự thánh thiện của cuộc sống mở ra cho học giả khả năng thấm nhập sâu hơn vào chiều sâu của các văn bản thánh. Khi trích dẫn tài liệu về việc giải thích Kinh Thánh trong Giáo hội, Đức Bê-nê-đic-tô XVI đã khẳng định: “Thật vậy, khi nhắc lại một nguyên tắc phổ biến của khoa chú giải hiện đại, Ủy Ban Giáo hoàng Kinh Thánh đã quả quyết: chỉ ai có tương quan thật sự sống động với điều mà bản văn nói đến thì mới hiểu đúng bản văn Kinh Thánh mà thôi. Tất cả những điều này giúp nêu bật tương quan giữa đời sống thiêng liêng và khoa chú giải Kinh Thánh” (VD s.30).
Đức Thánh Cha Phan-xi-cô dành trọn một Tông huấn Hãy vui mừng hoan hỉ 287 nói về chủ đề thánh thiện trong giáo huấn của mình, trong đó ngài nhấn mạnh rằng Đức Giê-su tập trung nói về sự thánh thiện trong bài giảng các mối phúc: “Chúa Giê-su đã giải thích khá đơn giản thế nào là nên thánh và Người đã làm điều này khi để lại cho chúng ta các Mối phúc. Các mối phúc giống như chứng minh thư của đạo Ki-tô giáo. […] Các mối phúc phác họa diện mạo của Thầy Giê-su, còn chúng ta được kêu gọi để cho dung mạo ấy được tỏ hiện trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta” (GE 63). Đức Giê-su nhìn thấy nơi mỗi vị thánh “một thông điệp mà Thần Khí rút ra từ sự phong phú của Đức Giê-su Ki-tô và trao ban thông điệp ấy cho dân của Người” (GE 21). Điều này không chỉ đúng với các thánh đã được tuyên phong, nổi tiếng, có tầm ảnh hưởng, nhưng cả với các vị thánh đơn sơ, khiêm nhường, những vị thánh “ở sát bên”, những người “sống gần chúng ta và phản ánh sự hiện diện của Thiên Chúa” (GE 7). Đức Thánh Cha nói thêm: “Để nhận ra lời mà Chúa muốn nói qua một vị thánh”, ta không nên chỉ dừng lại qua loa trên một vài chi tiết, nhưng “cần phải chiêm ngắm toàn bộ cuộc đời của vị thánh đó, toàn bộ hành trình nên thánh của vị đó, dung mạo Đức Giê-su Ki-tô mà vị đó phản chiếu và thành công biểu tỏ ra khi tạo được ý nghĩa cho toàn bộ con người của mình” (GE 22). Trực tiếp hướng về độc giả, ngài ngỏ lời: “Đó là một lời mời gọi mạnh mẽ gửi đến tất cả chúng ta. Cả bạn nữa, bạn cũng cần phải nhìn toàn bộ đời mình như một sứ vụ. Hãy cố gắng làm điều ấy qua việc lắng nghe Thiên Chúa trong cầu nguyện và qua việc nhận ra các dấu chỉ Người đang ban cho bạn. Hãy luôn hỏi Chúa Thánh Thần xem Chúa Giê-su đang mong đợi gì nơi bạn ở từng giây phút đời bạn và từng quyết định bạn đang phải đắn đo, để nhận rõ vị trí của nó trong sứ vụ bạn đã lãnh nhận. Hãy để Chúa Thánh Thần rèn đúc nơi bạn cái mầu nhiệm ngôi vị có thể phản chiếu cho thế giới ngày nay nhận biết Đức Giê-su Ki-tô. Mong sao bạn nhận ra lời ấy, nhận ra thông điệp của Chúa Giê-su mà Thiên Chúa muốn dùng đời bạn để nói với thế giới” (GE 23-24).
Từ những ý tưởng ngắn gọn này, không khó để thấy rằng giáo huấn của Giáo hội hậu công đồng đã liên tục chú ý đến lời mời gọi nên thánh cho tất cả các tín hữu và chú tâm đến tầm quan trọng của chứng tá của các thánh, mà trong sự cụ thể của đời sống cá nhân và theo một cách thức riêng và độc đáo, mỗi vị sống Tin Mừng, chiếu tỏa vẻ đẹp của Tin Mừng và biểu lộ sự phong phú đa dạng của Đức Giê-su Ki-tô.
2. Các thánh là “lời” của Thiên Chúa trong nhiều thế kỷ
Ý tưởng về sự thánh thiện như một sự phản chiếu thần linh được tìm thấy trong nhiều tôn giáo với sự nhấn mạnh và những góc nhìn khác nhau. Trong Kinh Thánh, từ “thánh” là một thuật ngữ chỉ có thể được áp dụng cách tuyệt đối và trọn vẹn cho Thiên Chúa. Đấng là thánh, nghĩa là Đấng Chí Tôn. Tuy nhiên, Người là một Thiên Chúa trong tương quan, một Thiên Chúa của giao ước, một Thiên Chúa luôn chăm sóc các thụ tạo của mình bằng sự dịu hiền, Người là một Thiên Chúa “ở trên trời” và đồng thời cũng là một “người cha” rất gần gũi. Theo ý muốn của Người, sự thánh thiện của Người cũng được thông truyền cho dân được tuyển chọn, cho những người được dành riêng cho một sứ vụ cụ thể, tại những địa điểm và thời gian của việc thờ phượng và cử hành.
Trong Tân Ước, sự thánh thiện mang chiều kích quy Ki-tô. Có mười trích đoạn trong đó Chúa Giê-su được gọi là “thánh” hay “Đấng thánh của Thiên Chúa”. Trích đoạn đặc biệt có ý nghĩa là lời tuyên xưng đức tin của thánh Phê-rô: “Thầy mới có những lời đem lại sự sống đời đời. Phần chúng con, chúng con đã tin và nhận biết rằng chính Thầy là Đấng Thánh của Thiên Chúa” (Ga 6,68-69). Sự thánh thiện nơi Đức Giê-su gắn liền với việc Người có những lời ban sự sống đời đời. Sự thánh thiện này được mở rộng cho toàn thể Giáo hội, cho các Ki-tô hữu khi họ tham dự vào đời sống của Người, lắng nghe Lời Người và nên đồng hình đồng dạng với Người. Do đó, sự hiện hữu của người Ki-tô hữu không bao giờ là một sự hiện hữu đơn độc: nhiều vị thánh luôn đồng hành với chúng ta, như tác giả thư Do thái viết: “Được bao quanh bởi vô số chứng nhân như vậy [...] chúng ta kiên trì chạy trong cuộc đua phía trước, hướng mắt nhìn về Đức Ki-tô, Đấng khai sinh và kiện toàn đức tin” (Hr 12,1-2).
Trong suy tư thần học hậu Công đồng, nhất là trong lãnh vực thần học thiêng liêng, chủ đề thánh thiện được chú ý nhiều. Sự hiện hữu của các thánh nhân tự bản chất là một “sự hiện hữu thần học”. Kinh nghiệm của các thánh về Thiên Chúa tạo thành địa điểm thần học, cuộc sống của các ngài giống như một “Tin Mừng sống động”, một “chú giải” thiết thực về mặc khải, một “triết thuyết sống” gửi đến toàn thể Giáo hội.288 Do sự hiệp thông sâu xa với Thiên Chúa, “bản năng thiêng liêng”, sự khôn ngoan do Thần Khí ban, trí thông minh được tình yêu nuôi dưỡng; các thánh có một “hòa khí” với Chúa (nghĩa là có cùng một hơi thở, cùng một sinh khí thiêng liêng), một sự “đồng điệu” với Lời, cả trong việc tiếp nhận lẫn việc sống Lời trong đời thường. Thánh Phan-xi-cô Sa-lê minh họa thực tại này bằng một hình ảnh ẩn dụ hấp dẫn: “Đời sống của các thánh là Tin Mừng được đem ra thực hành. Không có sự khác biệt nào khác giữa bản văn Tin Mừng được viết và cuộc đời của các thánh, tựa như không có sự khác biệt giữa bản nhạc được viết và bài nhạc được biểu diễn”.289
Ngày nay, có một sự đồng thuận về việc nhìn kinh nghiệm Ki-tô giáo như một phẩm chất xuyên suốt của thần học, bởi vì thần học không chỉ nhắm đến việc biết Thiên Chúa, mà còn nhắm đến kinh nghiệm về Thiên Chúa. Trong số các nhà thần học đã đóng góp đáng kể vào suy tư này trong giai đoạn ngay sau Công đồng, thì Hans U. von Balthasar là người nổi bật nhất. Ông nhấn mạnh rằng thần học và sự thánh thiện phải luôn song hành với nhau, vì vậy cuộc đời của các thánh thực tế là một sử ký thần học, một hiện tượng thần học: “Ngay cả khi [các thánh] không phải là các nhà thần học hay những học giả thông thái, sự hiện hữu của họ tự bản chất là một hiện tượng thần học chứa đựng một học thuyết sống động do Chúa Thánh Thần ban, do đó, xứng đáng nhận được sự quan tâm tối đa, lại phù hợp với thời đại, sinh nhiều lợi ích nên không ai có thể bỏ qua”.290 Về mối tương quan giữa sự thánh thiện và Lời Chúa, tác giả có một số mô tả rất hay, chẳng hạn như: Các thánh là “một cách giải thích mới về mặc khải, một sự phong phú hóa về giáo thuyết trong những điểm mới cho đến nay còn ít được xem xét. Ngay cả khi bản thân họ không phải là các nhà thần học hay học giả, thì sự hiện hữu của họ nói chung là một hiện tượng thần học chứa đựng một giáo huấn đích thực do Chúa Thánh Thần ban”. Các thánh đại diện cho “thành phần sống động và thiết yếu của truyền thống. Trong mọi thời đại, họ cho thấy rằng Chúa Thánh Thần minh giải một cách sống động mạc khải của Đức Ki-tô được ghi trong Kinh Thánh [...] Các thánh là “Tin Mừng sống động” […] Chỉ những ai sống trong bầu khí của sự thánh thiện mới có thể hiểu và giải thích Lời Thiên Chúa”.291
Theo một nghĩa nào đó, đời sống của các thánh hoàn tất sự hiểu biết về mặc khải. Đây là nguyên tắc được công bố bởi Hiến chế Dei Verbum số 8 nhưng vẫn cần được đánh giá đầy đủ hơn: sự hiểu biết về mặc khải cũng phát triển “với kinh nghiệm được ban cho nhờ sự hiểu biết sâu sắc về những điều thiêng liêng”. Trong thực tế, chúng ta sẽ không thể nắm bắt trọn vẹn ý nghĩa của sứ điệp Ki-tô giáo nếu chúng ta không nhận ra sức mạnh biến đổi của nó đang hoạt động nơi các thánh. Các thánh là những “chuyên gia” về Thiên Chúa, Đấng mà thần học cần nói đến. Người cũng là Đấng luôn nói qua Kinh Thánh, qua lịch sử, qua cuộc sống và trong tâm hồn con người. Một nét đẹp khác cần làm sáng lên là: di sản của các thánh làm cho chúng ta ý thức và ngạc nhiên về những cách thức đáp trả khác nhau đối với Đức Ki-tô, về khả năng phi thường của Tin Mừng trong việc thấm nhập vào các nền văn hóa, uốn nắn mọi loại người, khơi dậy những điều tốt đẹp trong mỗi giai đoạn lịch sử, mở ra những con đường mới cho nhân loại. Như vậy, các thánh bước ra khỏi vòng vây của lòng sùng kính và của cõi thánh - vốn ngăn cách các ngài với cuộc sống thường ngày của chúng ta. Các ngài đặt mình giữa chúng ta như những người “hàng xóm”, như một sự phản ánh vẻ đẹp của Thiên Chúa.
3. Suy niệm Lời Chúa và suy gẫm về Hạnh các thánh
Nói về những Đấng Sáng lập của các dòng tu nam nữ, F. Ciardi viết: “Các ngài không thực hành lectio divina, các ngài là một lectio divina. Các ngài không nghe, không suy, không cầu nguyện bằng Lời Chúa nhưng các ngài sống Lời nơi chính mình, đề xuất Lời Chúa cách sống động và hiện thực Lời cho những người đồng thời, cho Giáo hội và cho thế giới. [...] Nhờ đặc ân trở nên những người truyền cảm hứng và khởi xướng một gia đình tu sĩ, các ngài đã được Thánh Thần hướng dẫn ‘vượt lên trên sự suy niệm’ để đạt đến việc thực thi Lời”.292 Việc suy niệm Lời được tiếp nối trong việc gẫm về các thánh. Kinh Thánh được âm vang và phản chiếu trong hạnh tích các thánh. Các thánh là thông điệp của Chúa cho thế giới, là lá thư của Thiên Chúa “không được viết bằng mực nhưng bằng Thần khí của Thiên Chúa Hằng Sống, không phải viết trên những bia đá nhưng trong lòng người” (2Cr 3,3). “Việc suy gẫm về hạnh các thánh cho phép chúng ta gặp gỡ với những người đã đón nhận Lời Thiên Chúa và nhờ ân sủng của Người, họ đã tạo nên một diện mạo, một lịch sử cho Lời”.293
Nhìn về Maria Domenica Mazzarello
________________________________________
Thánh Gio-an Bosco, được Đức Bê-nê-đic-tô XVI nêu danh rõ ràng trong Verbum Domini (VD 48) - và Thánh nữ M. D. Mazzarello là các Đấng sáng lập Hội Dòng Con Đức Mẹ Phù Hộ. Các ngài đã sống một phong cách thánh thiện “rất gần gũi với cuộc sống của mọi người”.294 Giống như tất cả các thánh nam nữ trong Giáo hội, các ngài là tia sáng của Tin Mừng, là sự chú giải sống động, là sự giải thích thiết thực của Lời Chúa; các ngài là một phản ảnh nét đẹp của dung mạo Đức Giê-su cần được khám phá, chiêm ngắm và bắt chước.
Về Thánh nữ M. D. Mazzarello, còn một chi tiết không thể bỏ qua: trong tông huấn Verbum Domini, khi nói về vai trò của người nữ trong tương quan với Lời Chúa, Đức Bê-nê-đic-tô XVI nói đến sự đóng góp của “thiên tài nữ tính” trong việc hiểu biết và giải thích Kinh Thánh. Trong Gaudete et exsultate, Đức Thánh Cha Phan-xi-cô cũng nói về sự đa dạng của các kiểu mẫu thánh thiện: “Giữa muôn vàn hình thức khác nhau, Cha muốn nhấn mạnh rằng cả ‘thiên tài nữ tính’ cũng thể hiện việc nên thánh, qua những cách thức của nữ giới là những điều không thể thiếu để phản ánh sự thánh thiện của Thiên Chúa trong thế giới. Ngay cả trong những thời đại mà người nữ bị loại trừ một cách đặc biệt, thì Chúa Thánh Thần vẫn cho xuất hiện các vị Thánh nữ, mà gương sáng của các ngài đã làm phát sinh những năng động thiêng liêng mới, cũng như những cuộc cải tổ quan trọng trong Giáo hội” (GE s.12). Phân tích sự hiện diện của Lời Thiên Chúa nơi thánh M. D. Mazzarello, liệu có thể minh chứng một số đặc điểm của “thiên tài nữ tính” hay “phong cách thánh thiện nữ tính” này không? Liệu có thể xác định một số yếu tố quan trọng của cách tiếp cận Lời Thiên Chúa với sự nhạy bén nữ tính không?
Chú thích
280 Evangelii nuntiandi 41.
281 Cùng một tác giả, Diễn văn tại buổi yết kiến dành cho Hội đồng Giáo hoàng về Giáo dân, ngày 2 tháng 10 năm 1974. Phần in nghiêng là của tôi. Kiểu nói “Thế giới đang chờ đợi bước chân của các vị thánh” đã trở thành lời của một trong những bài hát của cộng đoàn Taizé, được nhiều người trẻ hát.
282 Giovanni Paolo II, Tông thư Thiên niên kỷ mới đang đến, 2001, 31.
283 Nt 39.
284 Thánh bộ Đời sống Thánh hiến và Tu đoàn Tông đồ, Tái xuất phát lại từ Đức Ki-tô: canh tân đời sống thánh hiến trong thiên niên kỷ thứ ba, 2002, 24.
285 Benedetto XVI, Santi. Gli autentici apologeti della Chiesa, Torino, Lindau 2007, 5.
286 Cùng một tác giả, Catechesi nell’Udienza generale del 13 aprile 2011.
287 ĐTC Phan-xi-cô, Hãy vui mừng hoan hỉ. Tông huấn về ơn gọi nên thánh trong thế giới đương đại, 2018.
288 Đc Lombardia Giovanni, La santità vissuta come locus theologicus, Milano, Glossa 2005; García Jesús Manuel (biên tập), Teologia spirituale oggi. Un approccio interdisciplinare, Roma, LAS 2012; Anschau Petri Eliane, La santità di Maria Domenica Mazzarello. Ermeneutica teologica delle testimonianze nei processi di beatificazione e canonizzazione, Roma, LAS 2018, cụ thể pp. 99-109: La qualità teologica della santità.
289 Francesco di Sales, Trattato dell’amore di Dio o Teotimo, do Balboni Ruggero biên tập, Milano, Paoline 2013, 46.
290 Von Balthasar Hans Urs, Sorelle nello Spirito. Teresa di Lisieux e Elisabetta di Digione, Milano, Jaca Book 1991. Tác giả xem hai vị thánh là những mẫu gương điển hình trong việc gắn bó trọn vẹn với Lời Thiên Chúa vì nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chú tâm đến sứ mệnh của các thánh trong Giáo hội, nhất là “việc họ chú giải và giải thích về Đức Ki-tô và về Thánh” (27-28). Xem thêm Cùng tác giả Teologia e Santità, trong Verbum Caro. Saggio Teologico I, Brescia, Morcelliana 1985, 200-229; Štukelj Anton, Teologia e santità. A partire da Hans Urs von Balthasar. Cinisello Balsamo (MI), San Paolo 2010.
291 Von Balthasar Hans Urs, Nella pienezza della fede, Các bản văn được chọn và giới thiệu bởi M. Kehl e W. Löser W., Roma, Città Nuova 1981, 464, được trích trong Ciardi Fabio, Carismi. Vangelo che si fa storia, Roma, Città Nuova 2011, 31.
292 Ciardi Fabio, Oltre la lectio: la parola nelle fondatrici e nei fondatori, trong Gonzalez Silva Santiago (ed.), La parola di Dio nella comunità religiosa, Milano, Ancora 2003, 106.
293 Cavaglià Piera, Mornese: un Vangelo dello Spirito scritto con la vita, trong Ko Maria - Cavaglià Piera - Colomer Josep, Da Gerusalemme a Mornese e a tutto il mondo. Meditazioni sulla prima comunità cristiana e sulla prima comunità delle Figlie di Maria Ausiliatrice, Roma, LAS 1996, 93.
294 Caviglia Alberto, Beata Maria Mazzarello, Torino, SEI 1938, 29.